Quellen der Menschheit

Kauṣītaki-Brāhmaṇa (Śāṅkhāyana-Brāhmaṇa)

Adhyāya 9 Agni- und Soma-Vorführung, Havirdhāna

Der Adhyāya behandelt Riten des Upavasatha-Tages vor dem Somapressen: das Vorführen der Feuer (Agnipraṇayana), das Vorwärtsbewegen der beiden Havirdhāna-Wagen und das Vorführen von Agni und Soma (Agnīṣomapraṇayana). Für jeden dieser Akte gibt der Text an, welche Ṛgveda-Verse der Hotṛ als Nachrezitation (Anuvacana) spricht, und begründet sie durch Entsprechungen (Abhirūpa), Zahlensymbolik (acht Verse, zwölf bzw. vierundzwanzig bei dreimaliger Wiederholung des ersten und letzten, Metren) und Identifikationen (Brahman = Agni, Kṣatra = Soma, Atem = Soma). Der Text der Quelle ist zu Beginn (Khaṇḍa 1) und in Khaṇḍa 4 lückenhaft bzw. verderbt; Pāda-Nummern der Quelle haben dort Lücken. Khaṇḍa 1 (20 Pādas): Agni als Brahman, Vertreibung des Übels durch das Vorführen der Feuer, Mythos von der Vāc der Götter. Khaṇḍa 2 (28 Pādas): Die Vāc kommt bei der Agni-Vorführung; Verse und Zahlen der acht Anuvacanas samt Metrenlehre. Khaṇḍa 3 (24 Pādas): Die beiden Havirdhānas als Rede und Denken; Verse zum Vorwärtsfahren. Khaṇḍa 4 (27 Pādas): Abschlussvers, Zahlensymbolik, Furchtlosigkeits-Ritus des Hotṛ und seine Haltung beim Havirdhāna. Khaṇḍa 5 (24 Pādas): Vorführen von Agni und Soma, Savitṛ- und Brahmaṇaspati-Verse, Agni-Tṛcas, Niederlegen im Āgnīdhra. Khaṇḍa 6 (31 Pādas): Alleiniges Vorführen des Soma, Hineinführen durch die Tür, Verse, Zahl 20 und 24, Hotṛ als Selbst des Opfers, Soma als Ruhm.

brahma vai agniḥ | tad yad upavasathe agnim praṇayati | brahmaṇā eva tad yajamānasya pāpmānam apaghnanti | purastād āhavanīyena | paścād gārhapatyena | uttarata āgnīdhriyeṇa | dakṣiṇato mārjālīyena | ye antaḥ sadasam tair madhyataḥ | tasmād upavasathe prāñcam agnim praṇayanti | vi dhiṣṇyān haranti | yajamānasya eva pāpmano apahatyai | devā vai dīkṣiṣyamāṇā vācam apāsādayanta | bahu tvam ucca avacam nigacchasi | tām devās tatra na abhājanta | sā prāyaṇīye tām u tatra no bhava | sā kraye tām u tatra no bhava | sā ātithye tām u tatra no bhava | so vā etad upasado nācana (?) āgacchan nirvidya eva | tasmād u tatra upāṃśu careyuḥ | yathā eva eva mithaḥ saṃśṛṇvīran |

[1] Brahman (die heilige Kraft) ist ja Agni; [2] dass sie am Upavasatha-Tag Agni vorwärtsführen, [3] damit schlagen sie durch Brahman das Übel des Opferherrn weg. [4] Vorn (führen sie) mit dem Āhavanīya, [5] hinten mit dem Gārhapatya, [6] nördlich mit dem Āgnīdhrīya, [7] südlich mit dem Mārjālīya; [8] mit denen, die innerhalb der Sadas-Halle sind, von der Mitte her. [9] Daher führen sie am Upavasatha-Tag Agni nach Osten vor. [10] Sie tragen die Dhiṣṇya-Feuerstätten auseinander, [11] um das Übel des Opferherrn wegzuschlagen. [12] Die Götter, als sie die Weihe (Dīkṣā) vollziehen wollten, ließen die Rede (Vāc) beiseite treten [Anm.: apāsādayanta unsicher; Pāda 13 und 14 der Quelle fehlen]. [13] „Viel, hoch und niedrig, (hast) du gesprochen, du gehst hinab“ [Anm.: Text verderbt]. [14] Diese teilten die Götter dort nicht zu. [15] „Sie (sei) beim Prāyaṇīya; sei du auch dort unser“ [Anm.: sinngemäß unsicher]. [16] „Sie (sei) beim Kraya (Soma-Kauf); sei du auch dort unser.“ [17] „Sie (sei) beim Ātithya; sei du auch dort unser.“ [18] Diese aber kam nicht zu den Upasad-Feiern, (sondern) verstand nur [Anm.: Text mit (?) markiert, unsicher]. [19] Daher soll man dort leise (upāṃśu) verfahren, [20] so dass sie einander eben nur gerade verstehen.

so vā etad upavasathe agnau praṇīyamāna āgacchat | tām devās tatra abhajanta | tasmād u tatra prathamata eva uccair anubrūyāt | yathā enām āgatām anubudhyeran na abhaktām yajñe | pra devam devyā dhiyā iti pravantam tṛcam prahriyamāṇāya anvāha | iḍāyās tvā pade vayam iti | iyam vā iḍā | asyām hi idam sarvam īṭṭe | jātavedo nidhīmahi iti nihitavatā ardharcena nidhīyamānam anustauti | agne viśvebhiḥ svanīka devaiḥ sīda hotaḥ sva u loke cikitvān nihotā hotṛ ṣadane vidāna iti sannavatībhiḥ sannam anustauti | tvam dūtas tvam u naḥ paraspā iti dūtavatyā paridadhāti | abhirūpā anvāha | yad yajñe abhirūpam tat samṛddham yajñasya eva samṛddhyai | tā vā aṣṭau bhavanti | etābhir vai devāḥ sarvā aṣṭīr āśnuvata | tatho eva etad yajamāna etābhir eva sarvā aṣṭīr aśnute | triḥ prathamayā trir uttamayā dvādaśa sampadyante | dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ | saṃvatsarasya eva āptyai | tāḥ samanūktā aṣṭādaśa gāyatryaḥ sampadyante | āgneyam eva chandobhiḥ | yasya ha kasya ca ṣaṭ samānasya (?) chandasas tā gāyatrīm abhisampadyante | yasya sapta tā uṣṇiham | yasya aṣṭau tā anuṣṭubham | yasya nava tā bṛhatīm | yasya daśa tāḥ paṅktim | yasya ekādaśa tās triṣṭubham | yasya dvādaśa tā jagatīm |

[1] Diese (Vāc) kam nun herbei, als am Upavasatha Agni vorwärtsgeführt wurde. [2] Die Götter teilten sie dort zu (gaben ihr Anteil). [3] Daher soll man dort gleich zuerst laut nachrezitieren, [4] damit man sie, wenn sie gekommen ist, bemerkt, (und sie) nicht ohne Anteil am Opfer (bleibe). [5] „Den Gott mit göttlichem Gedanken“ (pra devaṃ devyā dhiyā): den Pravat-Tṛca (Dreiervers mit pra-) spricht er dem Vorwärtsgeführten nach. [6] „An der Stätte der Iḍā (setzen wir dich nieder)“; [7] Iḍā ist ja diese (Erde), [8] denn über diese herrscht ja dieses All. [9] „Jātavedas, wir legen (dich) nieder“: mit einem Halbvers, der ein Wort für „niedergelegt“ enthält, lobt er den Niedergelegten. [10] „Agni, mit allen schönen Göttern, setze dich, Hotṛ, an deinen eigenen Ort, wissend, ...“: mit Versen, die „gesetzt“ enthalten, lobt er den Gesetzten. [11] „Du (bist) der Bote, du (bist) unser Schützer“: mit einem Vers, der „Bote“ enthält, schließt er ab. [12] Passende (Verse) spricht er nach; [13] was im Opfer passend ist, das ist gelungen, zum Gelingen des Opfers. [14] Diese sind acht. [15] Mit diesen erlangten die Götter alle Achtergruppen (aṣṭī); [16] ebenso erlangt der Opferherr damit alle Achtergruppen. [17] Dreimal mit dem ersten, dreimal mit dem letzten: es ergeben sich zwölf. [18] Zwölf sind ja die Monate, (das ist) das Jahr; [19] zur Erlangung des Jahres. [20] Zusammen rezitiert ergeben diese achtzehn Gāyatrī-(Einheiten) [Anm.: Zählung nicht nachvollzogen]. [21] Zu Agni gehörig ist es nur durch die Metren [Anm.: Sinn unsicher]. [22] Bei wem auch immer sechs (Einheiten) desselben Metrums (sind), die gehen in die Gāyatrī ein [Anm.: (?) in der Quelle; Zählweise unsicher, vermutlich Viertelverse]; [23] bei wem sieben, die (gehen) in die Uṣṇih, [24] bei wem acht, die in die Anuṣṭubh, [25] bei wem neun, die in die Bṛhatī, [26] bei wem zehn, die in die Paṅkti, [27] bei wem elf, die in die Triṣṭubh, [28] bei wem zwölf, die in die Jagatī.

vāk ca vai manaś ca havir dhāne | vāci ca vai manasi ca idam sarvam hitam | tad yadd havir dhāne pravartayanti | sarveṣām eva kāmānām āptyai | dve havir dhāne bhavataḥ | chadis tṛtīyam abhinidadhati | tair yat kiṃca trividham adhidaivatam adhyātmam tat sarvam āpnoti | pretām yajñasya śambhuvā iti pravatīm pravartyamānābhyām anvāha | dyāvā naḥ pṛthivī imam tayor id ghṛtavat paya iti | āśīrvatī pūrvā | atho dvidevatyā dvayor havir dhānayoḥ | yām adhvaryur vartmany āhutim juhoti tām pūrvayā anuvadati | yadd havirdhāne pravartayanti tad uttarayā | yame iva yatamāne yadā etam ity abhirūpayā havir dhāne anustauti | pra vām bharan mānuṣā devayanta iti | bahavo hy ete haranti | adhi dvayor adadhā ukthyam vaco viśvā rūpāṇi prati muñcate kavir iti | yac chardis tṛtīyam abhinidadhati tat pūrvayā anuvadati | yadd havir dhāne pariśrayante tad uttarayā | ato rarāṭyām eva uttarayā | te yadā manyeta atra na iṅgayiṣyanti iti | yadā ene nabhyasthe kuryuḥ | athā vām upastham adruhā iti | yadā vai kṣemo atha upasthaḥ |

[1] Rede und Denken sind ja in den beiden Havirdhānas (Opferspeise-Wagen). [2] In Rede und Denken ist ja dieses All gelegt. [3] Dass sie die Havirdhānas vorwärtsfahren, [4] (geschieht) zur Erlangung aller Wünsche. [5] Zwei Havirdhānas gibt es; [6] als drittes legen sie das Dach (chardis) darüber. [7] Damit erlangt er alles, was es Dreifaches gibt, bezogen auf die Götter und bezogen auf das Selbst. [8] „Geht hin, ihr beiden Heilbringer des Opfers“: den Pravat-Vers spricht er den beiden Vorwärtsbewegten nach. [9] „Himmel und Erde, (gebt) uns dies“, „von den beiden (ist) fettige Milch“: [10] die erste ist mit Segenswunsch; [11] dann (folgt einer) mit zwei Gottheiten, für die beiden Havirdhānas. [12] Die Spende, die der Adhvaryu auf dem Weg opfert, die begleitet er mit dem ersten; [13] wenn sie die Havirdhānas vorwärtsfahren, mit dem späteren. [14] „Wie zwei Zwillinge, die sich mühen, wenn diesen ...“: mit passendem (Vers) lobt er die beiden Havirdhānas. [15] „Euch beiden brachten Menschen, die Götter suchen, (dar)“; [16] denn viele tragen diese. [17] „Über zweien legtest du ein preisenswertes Wort; alle Gestalten legt der Seher an“ [Anm.: Wiedergabe der Verszitate sinngemäß]. [18] Dass sie das Dach (chardis) als drittes darauflegen, das begleitet er mit dem ersten; [19] dass sie bei den Havirdhānas die Umhüllung anbringen, mit dem späteren. [20] Von da an eben mit dem späteren auf der Stirn (rarāṭa) [Anm.: Text verderbt, Sinn unsicher]. [21] Wenn er meint: „Hier werden sie sich nicht rühren“, [22] wenn er sie in die Mitte (Nabel) stellt, [23] „dann (bringen wir) euch den Schoß, ohne Trug“. [24] Wenn Geborgenheit (kṣema) ist, dann ist ja der Schoß (upastha).

pari tvā girvaṇo gira iti parivatyā paridadhāti | abhirūpā anvāha | yad yajñe abhirūpam tat samṛddham yajñasya eva samṛddhyai | tā vā aṣṭau bhavanti | etābhir vai devāḥ sarvā aṣṭīr āśnuvata | tatho eva etad yajamāna etābhir eva sarvā aṣṭīr aśnute | triḥ prathamayā trir uttamayā dvādaśa sampadyante | dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ | saṃvatsarasya eva āptyai | yad v eva triḥ prathamām trir uttamām | yajñasya eva tad barsau nahyati sthemne avisraṃsāya | tad u hotāram abhibhāṣante yathā hotar abhayam asat tathā kurv iti | sampreṣitaḥ purarcaḥ pratipadanād dakṣiṇasya pādasya prapadena pratyañcaṃ lokam apāsyati | apeto janyam (?) bhayam anya janyam ca vṛtrahan | apa cakrā avṛtsata iti | ata u ha cakrāṇām abhyācāraḥ | tata u ha tasmā ardhāya abhayam bhavati | sa prān yan dakṣiṇasya havir dhānasya uttaram vartma upaniśrayīta | ayam vai loko dakṣiṇam havir dhānam | pratiṣṭhā vā ayaṃ lokaḥ | pratiṣṭhāyā anucchinno ayāni iti | yatra tiṣṭhan paridadhyāt | cyoṣyata iti tathā ha syāt | tasmāt paridhāya dakṣiṇam bāhum anvāvṛtya vācam yamo yathetam (?) pratyetya | yatra prathamam tiṣṭhann anvavocat | tat sthitvā atra ca agni praharaṇe ca | atha yathā āvasatham abhyupeyāt |

[1] „Dich umgeben, Berggeliebter, die Lieder“: mit einem pari-Vers schließt er ab. [2] Passende (Verse) spricht er nach; [3] was im Opfer passend ist, das ist gelungen, zum Gelingen des Opfers. [4] Diese sind acht. [5] Mit diesen erlangten die Götter alle Achtergruppen; [6] ebenso erlangt der Opferherr damit alle Achtergruppen. [7] Dreimal mit dem ersten, dreimal mit dem letzten: es ergeben sich zwölf. [8] Zwölf sind ja die Monate, (das ist) das Jahr; [9] zur Erlangung des Jahres. [10] Dass er aber dreimal den ersten, dreimal den letzten (spricht), [11] damit bindet er des Opfers Knoten [Anm.: barsau unklar] zur Festigkeit, zum Nichtlockerwerden. [12] Nun sprechen sie den Hotṛ an: „Hotṛ, tu so, dass Furchtlosigkeit sei.“ [13] Angewiesen, tritt er vom Beginn des Vorverses (purarc) an mit dem Vorderteil des rechten Fußes die entgegenstehende Welt weg [Anm.: Sinn von pratipadanāt unsicher]. [14] „Weg von hier (gehe) die von Menschen drohende Furcht und die von anderen drohende, Vṛtra-Töter“ [Anm.: janyam mit (?) in der Quelle]; [15] „die Räder wichen zurück“. [16] Von da an (kommt) nun der Angriff der Räder [Anm.: unsicher]; [17] von da an hat für diese Hälfte Furchtlosigkeit. [18] Vorwärts gehend soll er sich an die nördliche Fahrspur des südlichen Havirdhāna anlehnen. [19] Diese Welt ist ja das südliche Havirdhāna; [20] Halt ist ja diese Welt. [21] „Auf dem Halt möge ich unabgeschnitten gehen“; [22] wo stehend er abschließen soll, [23] „er wird herabstürzen“ [Anm.: Pāda 23 bis 25 der Quelle fehlen; Zusammenhang unklar]: so würde es eben sein. [24] Daher, nachdem er abgeschlossen hat, den rechten Arm zurückwendend, die Rede (?), wie Yama zurückgekehrt [Anm.: Text mit (?) markiert, unsicher]; [25] wo er zuerst stehend nachrezitierte, [26] dort verweilend, hier und beim Vorwärtstragen des Feuers [Anm.: Text unsicher]; [27] dann soll er zur Wohnstätte hingehen.

brahma vā agniḥ kṣatram somaḥ | tad yad upavasathe agnīṣomau praṇayanti | brahma kṣatrābhyām eva tad yajamānasya pāpmānam apaghnanti | tad u vā āhur āsīna eva hotā etām prathamām anubrūyāt | sarvāṇi ha vai bhūtāni somam rājānam praṇīyamānam anu pracyavante | tad yad āsīno hotā etām ṛcam anvāha | tad eva sarvāṇi bhūtāni yathā āyatanam niyacchati iti | sāvīr (?) hi deva prathamāya pitra iti sāvitrīm prathamām anvāha | savitṛ prasūtatāyai | savitṛ prasūtasya ha vai na kācana riṣṭir bhavaty ariṣṭyai | uttiṣṭha brahmaṇaspata ity utthāpayati praitu brahmaṇaspatir iti praṇayati brāhmaṇaspatye abhirūpe anvāha | brahma vai brahmaṇaspatiḥ | brahmaṇā eva tad brahma samardhayati | hotā devo amartya upa tvā agne dive diva iti kevala āgneyau tṛcāv anvāha | agnim hi pūrvam haranti | tau vā itavantau bhavataḥ | hriyamāṇam hy agnim stauti | sa yatra upādhigacched bhūtānām garbham ādadha iti | tad garbha kāmāyai garbham dhyāyāt | labhate ha garbham | atha agnīdhre agnim nidadhati | tad adhvaryur āhutim juhoti | tām sampraty etām anubrūyād agne juṣasva prati harya tad vaca iti | tasyā eva eṣā yājyā juṣasva prati haryā ity abhirūpā |

[1] Brahman ist Agni, Kṣatra ist Soma. [2] Dass sie am Upavasatha Agni und Soma vorführen, [3] damit schlagen sie durch Brahman und Kṣatra das Übel des Opferherrn weg. [4] Nun sagen manche: Sitzend soll der Hotṛ diese erste (Ṛc) nachrezitieren. [5] Alle Wesen ja ziehen dem Somakönig, wenn er vorgeführt wird, nach. [6] Dass der Hotṛ sitzend diesen Vers nachspricht, [7] damit hält er alle Wesen jeweils an ihrem Ort fest. [8] „Denn, Gott, treibe an (sāvīḥ) für den ersten Vater“: einen Savitṛ-Vers spricht er als ersten nach, [9] damit (er) vom Savitṛ angetrieben (sei). [10] Für einen von Savitṛ Angetriebenen gibt es ja keinerlei Schaden, zur Unversehrtheit. [11] „Steh auf, Brahmaṇaspati“: so lässt er aufstehen; „Vorwärts gehe Brahmaṇaspati“: so führt er vor; zwei passende Brahmaṇaspati-Verse spricht er nach. [12] Brahman ist ja Brahmaṇaspati; [13] durch Brahman also fördert er das Brahman. [14] „Der Hotṛ, der unsterbliche Gott“, „Zu dir, Agni, Tag für Tag“: nur zwei Agni-Tṛcas spricht er nach. [15] Agni ja tragen sie zuerst. [16] Diese beiden enthalten ja (Formen von) „gegangen“ (ita) [Anm.: itavantau, Sinn unsicher]; [17] denn den getragenen Agni lobt er. [18] Wo er hinzukommt (zu den Worten) „der Wesen Keim setzte er ein“, [19] da soll man für eine, die Leibesfrucht wünscht, an die Leibesfrucht denken. [20] Sie erlangt ja Leibesfrucht. [21] Dann setzen sie im Āgnīdhra den Agni nieder; [22] da opfert der Adhvaryu die Spende. [23] Diese soll er dann (nach)rezitieren: „Agni, sei zufrieden, erfreue dich an diesem Wort.“ [24] Deren Yājyā (Opferverse) ist diese: „Sei zufrieden, freue dich“, (also) passend.

atha kevalam somam prāñcam haranti | tasmāt kevalīḥ saumīr anvāha | somo jigāti gātuvid iti itavat tṛcam anubruvann anusameti | atha adhvaryur āhavanīye punar āhutim juhoti | tām sampraty etām anubrūyād upa priyam panipnatam iti | tasyā eva eṣā yājyā āhutī vṛdham ity abhirūpā | atha pūrvayā dvārā rājānam prapādayanti | tasmin prapādyamāne tam asya rājā varuṇas tam aśvinā iti | vrajam ca viṣṇuḥ sakhivām aporṇuta ity abhirūpām prapādyamānāya anvāha | antaś ca prāgā aditir bhavāsi iti prapannavatīm prapannāya | śyeno na yonim sadanam dhiyā kṛtam gaṇānām tvā gaṇa patim havāmahe astabhnād dyām asuro viśva devā iti sannavatībhiḥ sannam anustauti | evā vandasva varuṇam bṛhantam ity āśīrvatyā paridadhāti | abhirūpā anvāha | yad yajñe abhirūpam tat samṛddham yajñasya eva samṛddhyai | tā vai viṃśatim anvāha | tā virājam abhisampadyante | vairājaḥ somaḥ | annam virāḍ annam somaḥ | annena tad anna adyam samardhayati | triḥ prathamayā trir uttamayā caturviṃśatiḥ sampadyante | caturviṃśatir vai saṃvatsarasya ardha māsāḥ | saṃvatsarasya eva āptyai | evam nu yadi pūrvayā dvārā rājānam prapādayeyuḥ | yady u vā aparayā | tena eva hotā anusamiyāt | ātmā vai yajñasya hotā | prāṇaḥ somaḥ | na it prāṇād ātmānam apādadhāni iti | uttarato dakṣiṇā tiṣṭhan paridadhāti | yaśo vai somo rājā anna adyam | amuta eva tad arvāg ātman yaśo dhatte yaśo dhatte |

[1] Dann tragen sie den Soma allein nach Osten vor. [2] Daher spricht er nur Soma-Verse nach. [3] „Soma geht, der Wegkundige“: den Tṛca, der „gegangen“ (ita) enthält, nachrezitierend, geht er mit (anusameti) [Anm.: Sinn von anusameti unsicher]. [4] Dann opfert der Adhvaryu auf dem Āhavanīya wieder eine Spende; [5] diese soll er dann nachrezitieren: „Zu dem lieben, laut Gepriesenen“; [6] deren Yājyā ist diese: „die Spende, den Wachsenden“, (also) passend. [7] Dann führen sie den König durch die vordere Tür hinein. [8] Wenn er hineingeführt wird: „Dessen (Wirken) der König Varuṇa, dessen die Aśvins“ [9] und „die Herde und Viṣṇu, der Freundesreiche, öffnete“: als passenden (Vers) spricht er dem Hineingeführten nach. [10] „Und hinein bist du gegangen, du sollst Aditi sein“: mit einem Vers, der „eingegangen“ enthält, (spricht er) dem Eingegangenen. [11] „Wie ein Falke (kommt er) zum Sitz, durch Gedanken gemacht“, „Dich, den Herrn der Scharen, rufen wir“, „Er stützte den Himmel, der Asura, alle Götter“: mit Versen, die „gesetzt“ enthalten, lobt er den Gesetzten. [12] „So preise Varuṇa, den Großen“: mit einem Vers mit Segenswunsch schließt er ab. [13] Passende (Verse) spricht er nach; [14] was im Opfer passend ist, das ist gelungen, zum Gelingen des Opfers. [15] Diese, zwanzig, spricht er nach; [16] sie ergeben die Virāj. [17] Zur Virāj gehörig ist Soma; [18] Speise ist die Virāj, Speise ist Soma. [19] Mit Speise fördert er so die Speisenfülle (annādya). [20] Dreimal mit dem ersten, dreimal mit dem letzten: es ergeben sich vierundzwanzig. [21] Vierundzwanzig sind die Halbmonate des Jahres; [22] zur Erlangung des Jahres. [23] So nun, wenn sie den König durch die vordere Tür hineinführen; [24] wenn aber durch die hintere, [25] soll der Hotṛ eben damit mitgehen. [26] Das Selbst des Opfers ist der Hotṛ; [27] der Atem ist Soma. [28] „Nicht möge ich das Selbst vom Atem wegsetzen.“ [29] Von Norden her, nach Süden stehend, schließt er ab. [30] Ruhm ist ja der Somakönig, Speisegenuss (annādya). [31] Von dort her legt er hierher auf sich Ruhm, Ruhm legt er (auf sich).

Interaktive Leseansicht des ganzen Werks