Quellen der Menschheit

Agni-Purāṇa

Kapitel 122: kālagaṇanam Zeitberechnung

Kalenderrechnung: Ermittlung von Wochentag, Tithi, Nakṣatra, Yoga und Karaṇa aus der Gesamtzahl der verstrichenen Zeit mithilfe von Multiplikatoren, Divisoren und Korrekturtabellen, ausgedrückt durch Zahlwörter (Veda = 4, Rasa = 6 usw.). Der Text ist äußerst knapp und stellenweise verderbt; viele Rechenschritte lassen sich nur annähernd rekonstruieren und sind mit [?] markiert.

agnir uvāca | kālaḥ samāgaṇo vakṣye gaṇitaṃ kālabuddhaye / kālaḥ samāgaṇo 'rkaghno māsaiś caitrādibhiryutaḥ //

Agni sprach: Ich werde die Gesamtzählung der Zeit (kāla-samāgaṇa) darlegen, die Rechnung zur Erkenntnis der Zeit. Die Gesamtzahl der Zeit [Anm.: der verstrichenen Jahre] wird mit der Sonne [Anm.: arka = 12] multipliziert und um die Monate, beginnend mit Caitra, vermehrt.

Wort für Wort
kālaḥ samāgaṇaḥ
Gesamtzählung der Zeit
vakṣye
ich werde darlegen
gaṇitam kāla-buddhaye
Rechnung zur Zeiterkenntnis
arka-ghnaḥ
mit 12 (Sonne) multipliziert
māsaiḥ caitra-ādibhiḥ yutaḥ
um die Monate ab Caitra vermehrt

Einleitung zur Kalenderrechnung (Ahargaṇa-artige Berechnung); Zahlen werden durch Zahlwörter (bhūta-saṅkhyā) ausgedrückt.

dvighno dvisṭḥaḥ savedaḥ syāt pañcāṅgaṣṭayuto guṇaḥ / triṣṭho madhyo vasuguṇaḥ punarvedaguṇaś ca saḥ //

Mit zwei multipliziert und an zwei Stellen aufgestellt, sei er mit ‚Veda‘ [Anm.: 4] versehen; der Multiplikator wird um ‚fünf-Glieder-acht‘ [Anm.: Zahlwörter 5, 6, 8, nach der Stellenregel wohl 865] vermehrt. An drei Stellen aufgestellt, wird der mittlere mit ‚Vasu‘ [Anm.: 8] multipliziert und wiederum mit ‚Veda‘ [Anm.: 4].

Wort für Wort
dvi-ghnaḥ
mit zwei multipliziert
dvi-sthaḥ
an zwei Stellen stehend
sa-vedaḥ
mit Veda (= 4) versehen
pañca-aṅga-aṣṭa-yutaḥ
um 5-6-8 vermehrt
tri-sthaḥ madhyaḥ
an drei Stellen, der mittlere
vasu-guṇaḥ
mit 8 multipliziert

Sehr knapper Rechenvers; pañcāṅgaṣṭa ist wohl für pañca-aṅga-aṣṭa verschrieben; Bedeutung von savedaḥ (mit 4 addiert?) unsicher.

aṣṭarandhrāgnihīnaḥ syādadhaḥ saikarasāṣṭakaiḥ / madhyo hīnaḥ ṣaṣṭihato labdhayuktastathopari //

Er sei um ‚acht-Öffnungen-Feuer‘ [Anm.: 8, 9, 3, wohl 398] vermindert; der untere mit ‚eins-Geschmack-Acht‘ [Anm.: 1, 6, 8, wohl 861] versehen. Der mittlere, vermindert und durch sechzig geteilt [?]: der Quotient wird ebenso oben hinzugefügt.

Wort für Wort
aṣṭa-randhra-agni-hīnaḥ
um 8-9-3 vermindert
adhaḥ
der untere
sa-eka-rasa-aṣṭakaiḥ
mit 1-6-8 versehen
ṣaṣṭi-hataḥ
durch sechzig (geteilt)
labdha-yuktaḥ upari
oben um den Quotienten vermehrt

hata bedeutet sonst ‚multipliziert‘; im Kontext des Übertrags (labdha) ist ‚geteilt‘ gemeint.

nyūnaḥ saptakṛto vārastadadhastithināḍayaḥ / saguṇo dviguṇaścoroddhvaṃ tribhirūno guṇaḥ punaḥ //

Der verminderte Wert, durch sieben bearbeitet [Anm.: geteilt], ergibt den Wochentag; darunter stehen die Nāḍīs der Tithi. Oben wird er mit dem Multiplikator und zweifach genommen; der Multiplikator wiederum um drei vermindert.

Wort für Wort
nyūnaḥ
der verminderte (Wert)
sapta-kṛtaḥ vāraḥ
durch sieben: der Wochentag
tat adhaḥ tithi-nāḍayaḥ
darunter die Tithi-Nāḍīs
dvi-guṇaḥ ca ūrdhvam
und oben verdoppelt
tribhiḥ ūnaḥ guṇaḥ
Multiplikator um drei vermindert

coroddhvaṃ wohl für ca ūrdhvam verschrieben.

adhaḥ svarāmasaṃyukto rasārkāṣṭaphalair yutaḥ / aṣṭāviṃśaccheṣapiṇḍastithināḍyā adhaḥ sthitaḥ //

Unten wird er mit ‚Ton-Rāma‘ [Anm.: 7, 3, wohl 37] vereinigt und um die Ergebnisse ‚Geschmack-Sonne-Acht‘ [Anm.: 6, 12, 8] vermehrt; der Rest-Piṇḍa bei achtundzwanzig steht unterhalb der Tithi-Nāḍī.

Wort für Wort
adhaḥ
unten
svara-rāma-saṃyuktaḥ
mit 7-3 vereinigt
rasa-arka-aṣṭa-phalaiḥ yutaḥ
um die Ergebnisse 6-12-8 vermehrt
aṣṭāviṃśat-śeṣa-piṇḍaḥ
Rest-Piṇḍa bei 28
tithi-nāḍyāḥ adhaḥ sthitaḥ
unter der Tithi-Nāḍī stehend

Zahlwörter: svara = 7, rāma = 3, rasa = 6, arka = 12, aṣṭa = 8; die genaue Rechenoperation bleibt unklar.

guṇastisṛbhirūnordhaṃ dvābhyāṃ ca guṇayet punaḥ / madhye rudraguṇaḥ kāryo hy adhaḥ saiko navāgnibhiḥ //

Den Multiplikator oben um drei vermindert, multipliziere man wiederum mit zwei; in der Mitte ist eine Multiplikation mit ‚Rudra‘ [Anm.: 11] vorzunehmen, unten wird er um eins vermehrt mit ‚neun-Feuer‘ [Anm.: 9, 3, wohl 39].

Wort für Wort
guṇaḥ tisṛbhiḥ ūnaḥ ūrdhvam
Multiplikator oben um drei vermindert
dvābhyām guṇayet
mit zwei multipliziere man
madhye rudra-guṇaḥ
in der Mitte mit 11 multipliziert
adhaḥ sa-ekaḥ
unten um eins vermehrt
nava-agnibhiḥ
mit 9-3

ūnordhaṃ für ūna ūrdhvam.

labdhahīno bhavenmadhyo dvāviṃśativivarjitaḥ / ṣaṣṭiśeṣe ṛṇaṃ jñeyaṃ labdhamūrdhvaṃ vinikṣipet //

Der mittlere sei um den Quotienten vermindert und um zweiundzwanzig verringert; beim Rest (nach Teilung durch) sechzig ist er als Schuld [Anm.: negativer Wert, ṛṇa] zu verstehen; den Quotienten werfe man nach oben.

Wort für Wort
labdha-hīnaḥ madhyaḥ
der mittlere, um den Quotienten vermindert
dvāviṃśati-vivarjitaḥ
um 22 verringert
ṣaṣṭi-śeṣe
beim Rest von sechzig
ṛṇam jñeyam
ist als Minus zu verstehen
labdham ūrdhvam vinikṣipet
den Quotienten lege man oben hinzu

saptaviṃśatiśeṣastu dhruvo nakṣatrayogayoḥ / māsi māsi kṣiped vārandvātriṃśadghaṭikāstithau //

Der Rest (nach Teilung durch) siebenundzwanzig aber ist die Konstante (dhruva) für Nakṣatra und Yoga. Monat für Monat füge man den Wochentag hinzu und zweiunddreißig Ghaṭikās bei der Tithi.

Wort für Wort
sapta-viṃśati-śeṣaḥ
Rest bei 27
dhruvaḥ
Konstante, Ausgangswert
nakṣatra-yogayoḥ
für Mondhaus und Yoga
māsi māsi kṣipet
Monat für Monat füge man hinzu
dvātriṃśat ghaṭikāḥ tithau
32 Ghaṭikās bei der Tithi

vārandvātriṃśad = vāraṃ dvātriṃśad.

dve piṇḍe dve ca nakṣatre nāḍya ekādaśa hy ṛṇe / vārasthāne tithindadyāt saptabhirbhārgavamāharet //

Zwei beim Piṇḍa und zwei beim Nakṣatra, elf Nāḍīs beim Minuswert. An der Stelle des Wochentags setze man die Tithi; durch sieben bestimme man den (Tag) ab Bhārgava [?].

Wort für Wort
dve piṇḍe
zwei beim Piṇḍa
dve ca nakṣatre
und zwei beim Nakṣatra
nāḍyaḥ ekādaśa ṛṇe
elf Nāḍīs beim Minus
vāra-sthāne tithim dadyāt
an die Stelle des Wochentags setze man die Tithi
saptabhiḥ bhārgavam āharet
durch sieben nehme man Bhārgava [?]

Das Ende (saptabhir bhārgavam āharet) ist unklar; bhārgava = Venus/Freitag.

śeṣavārāś ca sūryādyā ghaṭikāsu ca pātayet / piṇḍikeṣu tithindadyāddhareccaiva caturdaśa //

Die Restwochentage beginnen mit der Sonne [Anm.: Sonntag], und bei den Ghaṭikās ziehe man ab; zu den Piṇḍikas füge man die Tithi hinzu und teile durch vierzehn.

Wort für Wort
śeṣa-vārāḥ sūrya-ādyāḥ
Restwochentage, mit der Sonne beginnend
ghaṭikāsu pātayet
bei den Ghaṭikās ziehe man ab
piṇḍikeṣu tithim dadyāt
zu den Piṇḍikas gebe man die Tithi
haret caturdaśa
teile durch vierzehn

ṛṇaṃ dhanaṃ dhanamṛṇaṃ kramāj jñeyaṃ caturdaśe / prathame trayodaśe pañca dvitīyadvādaśe daśa //

Minus, Plus, Plus, Minus ist der Reihe nach bei den vierzehn zu verstehen: beim ersten und dreizehnten fünf, beim zweiten und zwölften zehn,

Wort für Wort
ṛṇam dhanam dhanam ṛṇam
Minus, Plus, Plus, Minus
kramāt jñeyam caturdaśe
der Reihe nach bei vierzehn zu wissen
prathame trayodaśe pañca
beim ersten und dreizehnten fünf
dvitīya-dvādaśe daśa
beim zweiten und zwölften zehn

Tabelle von Korrekturwerten (khaṇḍa) für 14 Abschnitte, symmetrisch angeordnet.

pañcadaśastṛtīye ca tathācaikādaśe smṛtāṃ / caturthe daśame caiva bhavedekonaviṃśatiḥ //

fünfzehn beim dritten und ebenso beim elften überliefert; beim vierten und zehnten seien es neunzehn;

Wort für Wort
pañcadaśa tṛtīye
fünfzehn beim dritten
ekādaśe smṛtāḥ
beim elften überliefert
caturthe daśame
beim vierten und zehnten
ekonaviṃśatiḥ
neunzehn

smṛtāṃ wohl für smṛtāḥ.

pañcame navame caiva dvāviṃśatirudāhṛtāḥ / ṣaṣṭhāṣṭame tvakhaṇḍāḥ syuś caturviṃśatireva ca //

beim fünften und neunten werden zweiundzwanzig genannt; beim sechsten und achten aber seien es vierundzwanzig ungeteilte (Einheiten);

Wort für Wort
pañcame navame
beim fünften und neunten
dvāviṃśatiḥ udāhṛtāḥ
zweiundzwanzig genannt
ṣaṣṭha-aṣṭame
beim sechsten und achten
akhaṇḍāḥ
ungeteilte (Werte)
caturviṃśatiḥ
vierundzwanzig

saptame pañcaviṃśaḥ syāt khaṇḍaśaḥ piṇḍikād bhavet / karkaṭādau haredrāśimṛtuvedatrayaiḥ kramāt //

beim siebten seien es fünfundzwanzig; abschnittsweise ergibt es sich aus dem Piṇḍika. Bei Karkaṭa (Krebs) usw. teile man das Tierkreiszeichen der Reihe nach durch ‚Jahreszeit-Veda-drei‘ [Anm.: 6, 4, 3].

Wort für Wort
saptame pañcaviṃśaḥ
beim siebten fünfundzwanzig
khaṇḍaśaḥ piṇḍikāt
abschnittsweise aus dem Piṇḍika
karkaṭa-ādau
bei Krebs usw.
haret rāśim
teile man das Zeichen
ṛtu-veda-trayaiḥ kramāt
der Reihe nach durch 6, 4, 3

Zahlwörter: ṛtu = 6, veda = 4.

tulādau prātilomyena trayo vedarasāḥ kramāt / makarādau dīyate ca rasavedatrayaḥ kramāt //

Bei Tulā (Waage) usw. in umgekehrter Folge: drei, vier, sechs der Reihe nach; bei Makara (Steinbock) usw. wird ‚Geschmack-Veda-drei‘ [Anm.: 6, 4, 3] der Reihe nach angesetzt.

Wort für Wort
tulā-ādau
bei Waage usw.
prātilomyena
in umgekehrter Folge
trayaḥ veda-rasāḥ
drei, vier, sechs
makara-ādau dīyate
bei Steinbock usw. wird angesetzt
rasa-veda-trayaḥ
sechs, vier, drei

meṣādau prātilomyena trayo vedarasāḥ kramāt / kheṣavaḥ khayugā maitraṃ meṣādau vikalā dhanam //

Bei Meṣa (Widder) usw. in umgekehrter Folge: drei, vier, sechs der Reihe nach. ‚Null-Pfeile‘ [Anm.: 50], ‚Null-Yugas‘ [Anm.: 40] und ‚Maitra‘ [?] sind bei Meṣa usw. die Vikalās als Pluswert.

Wort für Wort
meṣa-ādau
bei Widder usw.
kha-iṣavaḥ
fünfzig (0-5)
kha-yugāḥ
vierzig (0-4)
vikalāḥ dhanam
die Vikalās als Plus

maitraṃ als Zahlwort unklar (Anurādhā = 17?).

karkaṭe prātilomyaṃ syādṛṇametat tulādike / caturguṇā tithirjñeyā vikalāśceha sarvadā //

Bei Karkaṭa gilt die umgekehrte Folge; bei Tulā usw. ist dies ein Minuswert. Die Tithi ist als vierfach zu verstehen, und hier stets als Vikalās.

Wort für Wort
karkaṭe prātilomyam
bei Krebs umgekehrte Folge
ṛṇam etat tulā-ādike
dies ist Minus bei Waage usw.
catur-guṇā tithiḥ
die Tithi vierfach
vikalāḥ ca iha sarvadā
und hier stets Vikalās

hanyālliptāgatāgāmipiṇḍasaṅkhyāphalantaraiḥ / ṣaṣṭyāptaṃ prathamoccārye hānau deyandhane dhanam //

Man multipliziere die Liptās mit der Differenz der Ergebnisse der vergangenen und der kommenden Piṇḍa-Zahl; das durch sechzig Erhaltene ist beim zuerst Genannten bei Abnahme abzuziehen, bei Zunahme hinzuzufügen.

Wort für Wort
hanyāt liptā
man multipliziere die Liptās
gata-āgāmi-piṇḍa-saṅkhyā
Zahl des vergangenen und kommenden Piṇḍa
phala-antaraiḥ
mit der Differenz der Ergebnisse
ṣaṣṭi-āptam
durch sechzig erhalten
hānau ... dhane dhanam
bei Minus ..., bei Plus Plus

Interpolationsregel; hānau deyaṃ ist wohl sinngemäß ‚bei Minus (als Minus) anzusetzen‘.

dvitīyoccarite varge vaiparītyamiti sthitiḥ / tithirdviguṇitā kāryā ṣaḍbhāgaparivarjitā //

Bei der zweitgenannten Gruppe gilt das Umgekehrte – so ist die Regel. Die Tithi ist zu verdoppeln und um ein Sechstel zu vermindern,

Wort für Wort
dvitīya-uccarite varge
bei der zweitgenannten Gruppe
vaiparītyam iti sthitiḥ
das Umgekehrte, so ist die Regel
tithiḥ dvi-guṇitā kāryā
die Tithi ist zu verdoppeln
ṣaṣ-bhāga-parivarjitā
um ein Sechstel vermindert

ravikarmaviparītā tithināḍīsamāyutā / ṛṇe śuddhe tu nāḍyaḥ syurṛṇaṃ śudhyeta no yadā //

umgekehrt zur Sonnenoperation (ravi-karman) und mit den Tithi-Nāḍīs vereinigt. Ist der Minuswert abgezogen, ergeben sich die Nāḍīs; wenn aber der Minuswert sich nicht abziehen lässt,

Wort für Wort
ravi-karma-viparītā
umgekehrt zur Sonnenrechnung
tithi-nāḍī-samāyutā
mit den Tithi-Nāḍīs vereinigt
ṛṇe śuddhe
wenn das Minus abgezogen ist
nāḍyaḥ syuḥ
ergeben sich die Nāḍīs
ṛṇam śudhyeta no yadā
wenn das Minus sich nicht abziehen lässt

saṣaṣṭikaṃ pradeyantat ṣaṣṭyādhikye ca tattyajet / nakṣatraṃ tithimiśraṃ syāccaturbhirguṇitā tithiḥ //

so ist dies um sechzig vermehrt anzusetzen; bei Überschuss über sechzig lasse man diese weg. Das Nakṣatra ist mit der Tithi verbunden; die Tithi wird mit vier multipliziert,

Wort für Wort
sa-ṣaṣṭikam pradeyam
um sechzig vermehrt anzusetzen
ṣaṣṭi-ādhikye
bei Überschuss über sechzig
tat tyajet
lasse man es weg
nakṣatram tithi-miśram
Nakṣatra mit der Tithi verbunden
caturbhiḥ guṇitā tithiḥ
die Tithi mit vier multipliziert

tithistribhāgasaṃyuktā ṛṇena ca tathānvitā / tithiratra citā kāryā tadvedādyogaśodhanaṃ //

die Tithi, um ein Drittel vermehrt und ebenso mit dem Minuswert versehen; hier ist die Tithi aufzuhäufen [?]; daraus, (geteilt) durch vier [?], die Bereinigung des Yoga.

Wort für Wort
tithiḥ tri-bhāga-saṃyuktā
die Tithi um ein Drittel vermehrt
ṛṇena ca tathā anvitā
und ebenso mit dem Minus versehen
citā kāryā
aufzuhäufen [?]
tat vedāt
daraus durch vier [?]
yoga-śodhanam
Bereinigung des Yoga

citā und tadvedād sind unsicher; vielleicht verderbt.

ravicandrau samau kṛtvā yogo bhavati niś calaḥ / ekonā tithirdviguṇā saptabhinnā kṛtirdvidhā //

Hat man Sonne und Mond (in ihren Längen) zusammengelegt, ergibt sich der Yoga unverrückbar. Die Tithi, um eins vermindert, verdoppelt und durch sieben geteilt, (ergibt) die Kṛti [?] zweifach.

Wort für Wort
ravi-candrau samau kṛtvā
Sonne und Mond zusammengelegt
yogaḥ bhavati niścalaḥ
ergibt sich der Yoga fest
ekonā tithiḥ dvi-guṇā
Tithi weniger eins, verdoppelt
sapta-bhinnā
durch sieben geteilt
kṛtiḥ dvidhā
Kṛti zweifach [?]

samau kṛtvā hier wohl ‚addiert‘; niś calaḥ für niścalaḥ. Der Rest betrifft die Berechnung der Karaṇas.

tithiś ca dviguṇaikonā kṛtāṅgaiḥ karaṇanniśi / kṛṣṇacaturdaśyante śakuniḥ parvaṇīha catuṣpadaṃ //

Und die Tithi, verdoppelt und um eins vermindert, ergibt mit ‚Kṛta-Glieder‘ [?] das Karaṇa in der Nacht. Am Ende des vierzehnten Tages der dunklen Monatshälfte (ist) Śakuni, am Neumond-Parvan hier Catuṣpada,

Wort für Wort
dvi-guṇa-ekonā
verdoppelt, um eins vermindert
karaṇam niśi
das Karaṇa in der Nacht
kṛṣṇa-caturdaśī-ante
am Ende des 14. der dunklen Hälfte
śakuniḥ
Śakuni (Karaṇa)
parvaṇi catuṣpadam
am Neumond Catuṣpada

kṛtāṅgaiḥ unklar (kṛta = 4, aṅga = 6). Śakuni, Catuṣpada, Kiṃstughna sind die festen Karaṇas.

prathame tithyardhato hi kintughnaṃ pratipanmukhe //25 //

am ersten (Tag) von der Hälfte der Tithi an Kiṃstughna, zu Beginn der Pratipad.

Wort für Wort
prathame
am ersten
tithi-ardhataḥ
von der Tithihälfte an
kiṃstughnam
Kiṃstughna (Karaṇa)
pratipat-mukhe
am Beginn der Pratipad

kintughnaṃ für kiṃstughnam.

Interaktive Leseansicht des ganzen Werks