Quellen der Menschheit

Agni-Purāṇa

Kapitel 359: svargapātālādivargāḥ Die Wortgruppen über Himmel, Unterwelt usw.

Agni trägt ein Synonymwörterbuch im Stil des Amarakośa vor: Götter und Halbgötter, Feuer, Wind, Himmel und Wetter, Mond, Sterne und Sonne, Zeiteinteilungen, Sünde und Verdienst, Geist und Erkenntnis, Farben, Rede und Literaturgattungen, Musik, Tanz und Rasas, Unterwelt, Schlangen, Wasser und Lotus, jeweils mit Genusangaben. Die Verse 66–78 sind in der Digitalisierung doppelt gezählt (Marken 66ā–78ā und 66B–78B) und bilden inhaltlich eine fortlaufende Reihe; sie stehen hier als Einheiten 66a–78a und 66b–78b. Zahlreiche Schreibfehler (z. B. uṣatī für ruśatī, kāvyam für vākyam) sind in den Anmerkungen vermerkt.

agnir uvāca | svargādināmaliṅgo yo haristaṃ pravadāmi te / svaḥsvarganākatridivā dyodivau dvetripiṣṭapaṃ //

Agni sprach: Hari, der (sich in) den Namen und Geschlechtern (der Wörter) für Himmel usw. (offenbart), den verkünde ich dir [Anm.: d. h. das folgende Wörterverzeichnis]. (Himmel:) svar, svarga, nāka, tridiva; dyo und div – diese beiden (weiblich); triviṣṭapa.

Wort für Wort
svargādi-nāma-liṅgaḥ
Namen und Geschlechter für Himmel usw.
pravadāmi te
ich verkünde dir
svaḥ svarga nāka tridivāḥ
Himmel
dyo-divau dve
dyo und div, beide (fem.)
tripiṣṭapam
Dreiwelten-Himmel

dyodivau dve: nach lexikographischem Brauch ‚beide (feminin)‘; tripiṣṭapa ist Nebenform von triviṣṭapa.

devā vṛndārakā lekhā rudrādyā gaṇadevatāḥ / vidyādharo 'psaroyakṣarakṣogandharvakinnarāḥ //

(Götter:) deva, vṛndāraka, lekha; Rudra usw. sind Gruppengottheiten (gaṇadevatā). vidyādhara, apsaras, yakṣa, rakṣas, gandharva, kinnara,

Wort für Wort
devāḥ vṛndārakāḥ lekhāḥ
Götter
gaṇa-devatāḥ
Gruppengottheiten
vidyādharaḥ
Vidyādhara (Wissensträger)
apsaraḥ
Apsaras, Himmelsnymphe
kinnarāḥ
Kinnaras

piśāco guhyakaḥ siddho bhūto 'mī devayonayaḥ / devadviṣo 'surā daityāḥ sugataḥ syāttathāgataḥ //

piśāca, guhyaka, siddha, bhūta – diese sind Halbgötter (devayoni). (Götterfeinde:) devadviṣ, asura, daitya. sugata ist gleichbedeutend mit tathāgata (Buddha).

Wort für Wort
amī devayonayaḥ
diese sind göttlichen Ursprungs
devadviṣaḥ
Götterfeinde
asurāḥ daityāḥ
Asuras, Daityas
sugataḥ
Buddha
tathāgataḥ
Buddha

brahmātmabhūḥ surajyeṣṭho viṣṇur nārāyaṇo hariḥ / revatīśo halī rāmaḥ kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ //

(Brahman:) brahman, ātmabhū, surajyeṣṭha. (Viṣṇu:) viṣṇu, nārāyaṇa, hari. (Balarāma:) revatīśa, halin, rāma. (Liebesgott:) kāma, pañcaśara, smara.

Wort für Wort
ātmabhūḥ
der Selbstentstandene (Brahman)
surajyeṣṭhaḥ
Ältester der Götter
revatīśaḥ halī
Gatte der Revatī, Pflugträger (Balarāma)
pañcaśaraḥ
der mit fünf Pfeilen (Kāma)
smaraḥ
Erinnerung, Liebesgott

lakṣmīḥ padmālayā padmā sarvaḥ sarveśvaraḥ śivaḥ / kapardo 'sya jaṭājūṭaḥ pināko 'jagavandhanuḥ //

(Lakṣmī:) lakṣmī, padmālayā, padmā. (Śiva:) śarva, sarveśvara, śiva; sein Haarknoten heißt kaparda, jaṭājūṭa; sein Bogen pināka, ajagava.

Wort für Wort
padmālayā
die im Lotus Wohnende (Lakṣmī)
śarvaḥ
Śarva (Śiva)
kapardaḥ jaṭājūṭaḥ
Haarknoten
pinākaḥ
Śivas Bogen
ajagavam dhanuḥ
der Bogen Ajagava

sarvaḥ steht für śarvaḥ.

pramathāḥ syuḥ pāriṣadā mṛḍānī caṇḍikāmbikā / dvaimāturo gajāsyaś ca senānīragnibhūrguhaḥ //

(Śivas Gefolge:) pramatha, pāriṣada. (Pārvatī:) mṛḍānī, caṇḍikā, ambikā. (Gaṇeśa:) dvaimātura, gajāsya. (Skanda:) senānī, agnibhū, guha.

Wort für Wort
pramathāḥ pāriṣadāḥ
Śivas Gefolgsleute
mṛḍānī
Gattin Mṛḍas (Pārvatī)
dvaimāturaḥ
der Zwei-Mütter-Sohn (Gaṇeśa)
gajāsyaḥ
Elefantengesicht
senānīḥ agnibhūḥ guhaḥ
Skanda

ākhāṇḍalaḥ sunāsīraḥ sūtrāmāṇo divaspatiḥ / pulomajā śacīndrāṇī devī tasya tu vallabhā //

(Indra:) ākhaṇḍala, sunāsīra, sutrāman, divaspati. Seine Geliebte, die Göttin: pulomajā, śacī, indrāṇī.

Wort für Wort
ākhaṇḍalaḥ
Indra
sunāsīraḥ
Indra
divaspatiḥ
Herr des Himmels
pulomajā śacī indrāṇī
Indras Gattin
tasya vallabhā
seine Geliebte

sūtrāmāṇo ist verschrieben für sutrāmā.

syāt prāsādo vaijayanto jayantaḥ pākaśāsaniḥ / airāvate 'bhramātaṅgairāvaṇābhramuvallabhāḥ(?) //

Sein Palast heißt vaijayanta. (Sein Sohn:) jayanta, pākaśāsani. (Sein Elefant:) airāvata, abhramātaṅga, airāvaṇa, abhramuvallabha.

Wort für Wort
prāsādaḥ vaijayantaḥ
Palast Vaijayanta
jayantaḥ pākaśāsaniḥ
Indras Sohn
airāvataḥ
Indras Elefant
abhramātaṅgaḥ
Wolkenelefant
abhramuvallabhaḥ
Geliebter der Abhramu

Vorlage mit (?); airāvate … ist eine Liste der Namen des Elefanten Airāvata.

hrīdinī vajramastrī syāt kuliśambhiduraṃ paviḥ / vyomayānaṃ vimāno 'strī pīyūṣamamṛtaṃ sudhā //

(Donnerkeil:) hrādinī, vajra (nicht weiblich), kuliśa, bhidura, pavi. (Himmelswagen:) vyomayāna, vimāna (nicht weiblich). (Nektar:) pīyūṣa, amṛta, sudhā.

Wort für Wort
vajram astrī
vajra, nicht feminin
kuliśam bhiduram paviḥ
Donnerkeil
vyomayānam vimānaḥ
Himmelswagen
pīyūṣam amṛtam sudhā
Nektar
astrī
nicht feminin

hrīdinī ist verschrieben für hrādinī.

syāt sudharmā devasabhā svargaṅgā suradīrghikā / striyāṃ bahuṣvapsrasaḥ svarveśyā urvaśīmukhāḥ //

sudharmā ist die Götterversammlungshalle. (Himmlischer Gaṅgā:) svargaṅgā, suradīrghikā. apsaras ist weiblich und im Plural (gebraucht); Himmelshetären (svarveśyā) sind Urvaśī usw.

Wort für Wort
sudharmā devasabhā
Sudharmā = Götterhalle
svargaṅgā suradīrghikā
Himmels-Gaṅgā
striyām bahuṣu
feminin, im Plural
apsarasaḥ
Himmelsnymphen
svarveśyāḥ
Himmelshetären

hāhā hūhūś ca gandharvā agnirvahnirdhanañcayaḥ / jātavedāḥ kṛṣṇavartmā āśrayāśaś ca pāvakaḥ //

hāhā und hūhū sind Gandharven. (Feuer:) agni, vahni, dhanañjaya, jātavedas, kṛṣṇavartman, āśrayāśa, pāvaka,

Wort für Wort
gandharvāḥ
himmlische Musiker
agniḥ vahniḥ
Feuer
jātavedāḥ
der Wesenkenner (Agni)
kṛṣṇavartmā
mit schwarzer Bahn (Agni)
pāvakaḥ
der Läuternde

hiraṇyaretāḥ saptārciḥ śukraś caivāśuśukṣaṇiḥ / śucirappittamaurvastu vāḍavo vaḍavānalaḥ //

hiraṇyaretas, saptārcis, śukra, āśuśukṣaṇi, śuci, appitta. (Unterseeisches Feuer:) aurva, vāḍava, vaḍavānala.

Wort für Wort
hiraṇyaretāḥ
mit goldenem Samen (Agni)
saptārciḥ
siebenflammig
appittam
Wassergalle (Feuer)
aurvaḥ vāḍavaḥ
unterseeisches Feuer
vaḍavānalaḥ
Stutenfeuer

vahnerdvayorjvālakīlāvarcirhetiḥ śikhā striyāṃ / triṣu sphuliṅgo 'gnikaṇo dharmarājaḥ paretarāṭ //

(Flamme) des Feuers: jvāla, kīla – in zwei Geschlechtern; arcis, heti, śikhā – weiblich. In drei Geschlechtern: sphuliṅga, der Feuerfunke. (Yama:) dharmarāja, paretarāj,

Wort für Wort
vahneḥ dvayoḥ jvāla-kīlau
Flamme (m./f.)
arciḥ hetiḥ śikhā
Flamme (f.)
sphuliṅgaḥ agnikaṇaḥ
Funke
dharmarājaḥ
Yama
paretarāṭ
König der Verstorbenen

kālo 'ntako daṇḍadharaḥ śrāddhedevo 'tha rākṣasaḥ / kauṇapāsrapakravyādā yātudhānaś ca nairṛtiḥ //

kāla, antaka, daṇḍadhara, śrāddhadeva. (Dämon:) rākṣasa, kauṇapa, asrapa, kravyād, yātudhāna, nairṛta.

Wort für Wort
antakaḥ
Beender (Yama)
śrāddhadevaḥ
Gott der Totenspende
rākṣasaḥ
Dämon
kravyāt
Fleischfresser
yātudhānaḥ
Zauberdämon

precetā varuṇaḥ pāśī śvasanaḥ sparśano 'nilaḥ / sadāgatirmātariśvā prāṇo marut samīraṇaḥ //

(Varuṇa:) pracetas, varuṇa, pāśin. (Wind:) śvasana, sparśana, anila, sadāgati, mātariśvan, prāṇa, marut, samīraṇa.

Wort für Wort
pracetāḥ varuṇaḥ pāśī
Varuṇa
śvasanaḥ anilaḥ
Wind
sadāgatiḥ
stets bewegt (Wind)
mātariśvā
Wind
marut samīraṇaḥ
Wind

javo raṃhastarasī tu laghukṣipramarandrutam / satvaraṃ capalaṃ tūrṇamavilambitamāśu ca //

(Schnelligkeit:) java, raṃhas, taras. (Schnell:) laghu, kṣipra, ara, druta, satvara, capala, tūrṇa, avilambita und āśu.

Wort für Wort
javaḥ raṃhaḥ
Schnelligkeit
laghu kṣipram
schnell
drutam satvaram
eilig
avilambitam
unverzögert
āśu
rasch

satate 'nāratāśrāntasantatāviratāniśaṃ / nityānavaratājasramapyathātiśayo bharaḥ //

(Beständig:) satata, anārata, aśrānta, santata, avirata, aniśa, nitya, anavarata, ajasra. Ferner (Übermaß:) atiśaya, bhara,

Wort für Wort
satatam anāratam
beständig
aśrāntam
unermüdlich
aniśam
unaufhörlich
ajasram
ununterbrochen
atiśayaḥ bharaḥ
Übermaß

ativelabhṛśātyarthātimātrodgāṭanirbharam / tīvraikāntanitāntāni gāḍhavāḍhadṛḍhāni ca //

(Sehr, überaus:) ativela, bhṛśa, atyartha, atimātra, udgāḍha, nirbhara, tīvra, ekānta, nitānta, gāḍha, bāḍha und dṛḍha.

Wort für Wort
bhṛśam
sehr
atyartham
überaus
atimātram
übermäßig
tīvram
heftig
gāḍha-bāḍha-dṛḍhāni
fest, stark

udgāṭa ist verschrieben für udgāḍha.

guhyakeśo yakṣarājo rājarājo dhanādhipaḥ / syāt kinnaraḥ kiṃpuruṣasturaṅgavadano mayuḥ //

(Kubera:) guhyakeśa, yakṣarāja, rājarāja, dhanādhipa. (Kinnara:) kinnara, kiṃpuruṣa, turaṅgavadana, mayu.

Wort für Wort
guhyakeśaḥ
Herr der Guhyakas (Kubera)
yakṣarājaḥ
Yakṣa-König
dhanādhipaḥ
Herr des Reichtums
kiṃpuruṣaḥ
Kinnara
turaṅgavadanaḥ
Pferdegesicht

nidhir nā sevadhirvyoma tvabhraṃ puṣkaramambaram / dyodivau cāntarīkṣaṃ khaṃ kāṣṭhāśākakubho diśaḥ //

(Schatz:) nidhi (männlich), śevadhi. (Luftraum:) vyoman, abhra, puṣkara, ambara, dyo, div, antarīkṣa, kha. (Himmelsrichtungen:) kāṣṭhā, āśā, kakubh, diś.

Wort für Wort
nidhiḥ nā
nidhi, maskulin
śevadhiḥ
Schatz
vyoma ambaram
Luftraum
antarīkṣam kham
Luftraum
kāṣṭhāḥ āśāḥ kakubhaḥ diśaḥ
Himmelsrichtungen

sevadhi für śevadhi.

abhyantarantvantarālañcakravāḍantu manḍalaṃ / taḍitvān vārido meghastanayitnurvalāhakaḥ //

(Zwischenraum:) abhyantara, antarāla. (Kreis:) cakravāla, maṇḍala. (Wolke:) taḍitvat, vārida, megha, stanayitnu, balāhaka.

Wort für Wort
abhyantaram antarālam
Zwischenraum
cakravālam maṇḍalam
Kreis
vāridaḥ
Wasserspender (Wolke)
meghaḥ
Wolke
stanayitnuḥ
Donnerer (Wolke)

kādambanī meghamālā stanitaṃ garjitaṃ tathā / śampāśatahradāhrādinyairāvatyaḥ kṣaṇaprabhāḥ(?) //

(Wolkenreihe:) kādambinī, meghamālā. (Donner:) stanita, garjita. (Blitz:) śampā, śatahradā, hrādinī, airāvatī, kṣaṇaprabhā,

Wort für Wort
kādambinī meghamālā
Wolkenreihe
stanitam garjitam
Donner
śampā śatahradā
Blitz
hrādinī
Blitz
kṣaṇaprabhā
Augenblicksglanz (Blitz)

Vorlage mit (?).

taḍitsaudāminī vidyuccañcalā capalāpi ca / sphurjathurvajraniṣpeṣo vṛṣṭighātastvavagrahaḥ //

taḍit, saudāminī, vidyut, cañcalā und capalā. (Donnerschlag:) sphūrjathu, vajraniṣpeṣa. (Dürre:) vṛṣṭighāta, avagraha.

Wort für Wort
taḍit vidyut
Blitz
cañcalā capalā
die Unstete (Blitz)
sphūrjathuḥ
Donnerschlag
vajraniṣpeṣaḥ
Aufprall des Donnerkeils
vṛṣṭighātaḥ avagrahaḥ
Ausbleiben des Regens

dhārā sampāta āśāraḥ śīkaro 'mbukaṇāḥ smṛtāḥ / varṣopalastu karakā meghachanne 'hni durdinaṃ //

(Regenguss:) dhārāsampāta, āsāra; śīkara sind Wassertropfen (Sprühregen). (Hagel:) varṣopala, karakā. Ein von Wolken verhangener Tag heißt durdina.

Wort für Wort
dhārāsampātaḥ āsāraḥ
Regenguss
śīkaraḥ ambukaṇāḥ
Sprühtropfen
varṣopalaḥ karakā
Hagel
meghacchanne ahni
am wolkenverhangenen Tag
durdinam
trüber Tag

antardhā vyavadhā puṃsi tvantardhirapavāraṇaṃ / apidhānatirodhānapidhānacchadanāni ca //

(Verhüllung:) antardhā, vyavadhā; männlich antardhi; apavāraṇa, apidhāna, tirodhāna, pidhāna und chadana.

Wort für Wort
antardhā vyavadhā
Verhüllung
puṃsi antardhiḥ
antardhi, maskulin
apavāraṇam
Abschirmung
tirodhānam
Verbergen
chadanam
Bedeckung

abjo jaivātṛkaḥ somo glaurmṛgāṅkaḥ kalānidhiḥ / vidhuḥ kumudavandhuś ca vimbo 'strī maṇḍalaṃ triṣu //

(Mond:) abja, jaivātṛka, soma, glau, mṛgāṅka, kalānidhi, vidhu, kumudabandhu. (Scheibe:) bimba (nicht weiblich), maṇḍala (in drei Geschlechtern).

Wort für Wort
jaivātṛkaḥ
der Langlebige (Mond)
mṛgāṅkaḥ
mit Gazellenzeichen (Mond)
kalānidhiḥ
Schatz der Phasen
kumudabandhuḥ
Freund der Nachtlilien
bimbaḥ astrī
Scheibe, nicht feminin

kalā tu ṣoḍśo bhāgo bhittaṃ śakalakhaṇḍake / candrikā kaumudī jyotsnā prasādastu prasannatā //

kalā ist der sechzehnte Teil (der Mondscheibe). (Stück:) bhitta, śakala, khaṇḍa. (Mondlicht:) candrikā, kaumudī, jyotsnā. prasāda ist Klarheit (prasannatā).

Wort für Wort
kalā ṣoḍaśaḥ bhāgaḥ
Kalā = sechzehnter Teil
śakala-khaṇḍake
Stück
candrikā kaumudī jyotsnā
Mondlicht
prasādaḥ
Klarheit
prasannatā
Heiterkeit, Klarheit

ṣoḍśo für ṣoḍaśo.

lakṣaṇaṃ lakṣmakaṃ cihnaṃ śobhā kāntirdyutiśchaviḥ / suṣamā parmā śobhā tuṣārastuhinaṃ himaṃ //

(Merkmal:) lakṣaṇa, lakṣman, cihna. (Schönheit, Glanz:) śobhā, kānti, dyuti, chavi; suṣamā ist höchste Schönheit. (Schnee, Reif:) tuṣāra, tuhina, hima,

Wort für Wort
lakṣaṇam lakṣma cihnam
Merkmal
śobhā kāntiḥ
Schönheit
suṣamā paramā śobhā
Suṣamā = höchste Schönheit
tuṣāraḥ tuhinam
Reif
himam
Schnee

parmā steht für paramā.

avasyāyastu nīhāraḥ prāleyaḥ śiśiro himaḥ / nakṣatramṛkṣaṃ bhantārā tārakā pyuḍu vā striyāṃ //

avaśyāya, nīhāra, prāleya, śiśira, hima. (Gestirn:) nakṣatra, ṛkṣa, bha, tārā, tārakā, auch uḍu – (dieses) wahlweise weiblich.

Wort für Wort
avaśyāyaḥ nīhāraḥ
Tau, Nebel
prāleyaḥ
Reif
nakṣatram ṛkṣam bham
Gestirn
tārā tārakā
Stern
uḍu vā striyām
uḍu, wahlweise feminin

avasyāya für avaśyāya.

gururjīva āṅgirasa uśanā bhārgavaḥ kaviḥ / vidhuntudastamo rāhur lagnaṃ rāśyudayaḥ smṛtaḥ //

(Jupiter:) guru, jīva, āṅgirasa. (Venus:) uśanas, bhārgava, kavi. (Rāhu:) vidhuntuda, tamas, rāhu. lagna heißt der Aufgang eines Tierkreiszeichens.

Wort für Wort
guruḥ jīvaḥ āṅgirasaḥ
Jupiter
uśanā bhārgavaḥ kaviḥ
Venus
vidhuntudaḥ
Mondpeiniger (Rāhu)
lagnam
Aszendent
rāśi-udayaḥ
Aufgang eines Tierkreiszeichens

saptarṣayo marīcyatrimukhāścitraśikhaṇḍinaḥ / haridaśvavraghmapūṣadyumaṇirmihiro raviḥ //

Die sieben Seher, Marīci, Atri usw., (heißen) citraśikhaṇḍin. (Sonne:) haridaśva, bradhna, pūṣan, dyumaṇi, mihira, ravi.

Wort für Wort
saptarṣayaḥ
die sieben Seher
citraśikhaṇḍinaḥ
die Buntbeschopften
haridaśvaḥ
mit falben Rossen (Sonne)
dyumaṇiḥ
Himmelsjuwel
mihiraḥ raviḥ
Sonne

vraghma steht für bradhna.

pariveṣastu paridhirupasūryakabhaṇḍale / kiraṇo 'sramayūkhāṃśugabhastighṛṇidhṛṣṇayaḥ //

(Hof um Sonne und Mond:) pariveṣa, paridhi, upasūryaka, maṇḍala. (Strahl:) kiraṇa, usra, mayūkha, aṃśu, gabhasti, ghṛṇi, raśmi,

Wort für Wort
pariveṣaḥ paridhiḥ
Hof (um Sonne/Mond)
upasūryakam
Sonnenhof
kiraṇaḥ mayūkhaḥ
Strahl
aṃśuḥ gabhastiḥ
Strahl
ghṛṇiḥ
Glut, Strahl

dhṛṣṇayaḥ ist wohl verderbt aus raśmayaḥ; asra steht für usra.

bhānuḥ karo marīciḥ strīpuṃsayordīdhitiḥ striyāṃ / syuḥ prabhā rugrucistviḍbhābhāśchavidyutidīptayaḥ //

bhānu, kara, marīci – (dieses) weiblich und männlich; dīdhiti weiblich. (Glanz:) prabhā, ruc, ruci, tviṣ, bhā, bhās, chavi, dyuti, dīpti,

Wort für Wort
bhānuḥ karaḥ
Strahl
marīciḥ strīpuṃsayoḥ
marīci, fem. und mask.
dīdhitiḥ striyām
dīdhiti, feminin
prabhā ruc ruciḥ
Glanz
dyutiḥ dīptiḥ
Leuchten

rociḥ śocirubhe klīve prakāśo dyota ātapaḥ / koṣṇaṃ kavoṣṇaṃ mandoṣṇaṃ kaduṣṇaṃ triṣu tadvati //

rocis, śocis – beide neutral. (Licht:) prakāśa, dyota; ātapa (Sonnenschein). (Lauwarm:) koṣṇa, kavoṣṇa, mandoṣṇa, kaduṣṇa – in drei Geschlechtern, wenn sie etwas bezeichnen, das diese Eigenschaft hat.

Wort für Wort
rociḥ śociḥ ubhe klīve
rocis, śocis, beide neutral
prakāśaḥ dyotaḥ
Licht
ātapaḥ
Sonnenschein
koṣṇam kavoṣṇam
lauwarm
triṣu tadvati
dreigeschlechtig für den Träger

tirmaṃ tīkṣṇaṃ kharaṃ tadvaddiṣṭo 'nehā ca kālakaḥ / ghasro dināhanī caiva sāyaṃsandhyā pitṛprasūḥ //

(Scharf, heiß:) tigma, tīkṣṇa, khara, ebenso (adjektivisch). (Zeit:) diṣṭa, anehas, kāla. (Tag:) ghasra, dina, ahan. (Abenddämmerung:) sāyaṃsandhyā, pitṛprasū.

Wort für Wort
tigmam tīkṣṇam kharam
scharf, heiß
diṣṭaḥ anehāḥ kālaḥ
Zeit
ghasraḥ dinam ahan
Tag
sāyaṃsandhyā
Abenddämmerung
pitṛprasūḥ
Mutter der Väter (Abend)

tirmaṃ für tigmaṃ.

pratyūṣo 'harmukhaṃ kalyamuṣaḥpratyūṣasī api / prāhṇāparāhṇamadhyāhṇāstrisandhyamatha śarvarī //

(Morgendämmerung:) pratyūṣa, aharmukha, kalya, uṣas, pratyūṣas. prāhṇa (Vormittag), aparāhṇa (Nachmittag), madhyāhna (Mittag) – (das sind) die drei Tageszeiten (trisandhya). Ferner (Nacht:) śarvarī,

Wort für Wort
pratyūṣaḥ aharmukham
Tagesanbruch
uṣaḥ
Morgenröte
prāhṇa-aparāhṇa-madhyāhnāḥ
Vormittag, Nachmittag, Mittag
trisandhyam
die drei Tageszeiten
śarvarī
Nacht

yāmī tamī tamisrā ca jyotsnī candrakayānvitā / āgāmivartamānāharyuktāyāṃ niśi pakṣiṇī //

yāminī, tamī, tamisrā; eine vom Mondlicht begleitete (Nacht) heißt jyotsnī; eine Nacht, die mit dem kommenden und dem vergangenen Tag verbunden ist, heißt pakṣiṇī.

Wort für Wort
yāminī tamī tamisrā
Nacht
jyotsnī
mondhelle Nacht
candrakayā anvitā
vom Mondlicht begleitet
āgāmi-vartamāna-ahar-yuktā
mit kommendem und jetzigem Tag verbunden
pakṣiṇī
Nacht zwischen zwei Tagen

yāmī steht für yāminī; vartamāna hier im Sinne des gerade verflossenen Tages [?].

ardharātraniśīthau pradoṣo rajanīmukhaṃ / sa parvasandhiḥ pratipatpañcadaśyorya dantaram //

(Mitternacht:) ardharātra, niśītha. pradoṣa ist der Beginn der Nacht. Der Zeitpunkt zwischen dem ersten Mondtag (pratipad) und dem fünfzehnten (pañcadaśī) heißt parvasandhi.

Wort für Wort
ardharātra-niśīthau
Mitternacht
pradoṣaḥ rajanīmukham
Beginn der Nacht
parvasandhiḥ
Übergang der Mondphase
pratipat
erster Mondtag
pañcadaśī
fünfzehnter Mondtag

yadantaram ist aufzulösen als yad antaram.

pakṣāntau pañcadaśyau dve paurṇamāsī tu pūrṇimā / kalāhīne sānumatiḥ pūrṇe rākā niśākare //

Die beiden fünfzehnten Mondtage sind die Enden der Monatshälften. (Vollmondtag:) paurṇamāsī, pūrṇimā; wenn der Mond um ein Teilchen (kalā) weniger voll ist, heißt sie anumati, wenn er voll ist, rākā.

Wort für Wort
pakṣāntau
Enden der Monatshälften
paurṇamāsī pūrṇimā
Vollmondtag
kalāhīne
um einen Teil vermindert
anumatiḥ
Tag vor dem vollen Mond
pūrṇe rākā niśākare
bei vollem Mond: Rākā

sānumatiḥ = sā anumatiḥ.

amāvāsyā tvamāvasyā darśaḥ sūryendusaṅgamaḥ / sā dṛṣṭenduḥ sinīvālī sā naṣṭendukalā kuhūḥ //

(Neumondtag:) amāvāsyā, amāvasyā, darśa, sūryendusaṅgama („Zusammenkunft von Sonne und Mond“). Ist der Mond (noch) sichtbar, heißt sie sinīvālī; ist die Mondsichel verschwunden, kuhū.

Wort für Wort
amāvāsyā
Neumondtag
darśaḥ
Neumond
sūrya-indu-saṅgamaḥ
Zusammenkunft von Sonne und Mond
dṛṣṭa-induḥ sinīvālī
mit sichtbarem Mond: Sinīvālī
naṣṭa-indukalā kuhūḥ
mit verschwundener Sichel: Kuhū

saṃvartaḥ pralayaḥ kalpaḥ kṣayaḥ kalpānta ity api / kaluṣaṃ vṛjinaino 'ghamaṃhoduritaduṣkṛtam //

(Weltuntergang:) saṃvarta, pralaya, kalpa, kṣaya, auch kalpānta. (Sünde:) kaluṣa, vṛjina, enas, agha, aṃhas, durita, duṣkṛta.

Wort für Wort
saṃvartaḥ pralayaḥ
Weltuntergang
kalpāntaḥ
Ende des Weltalters
kaluṣam vṛjinam
Sünde
enaḥ agham aṃhaḥ
Sünde, Schuld
duritam duṣkṛtam
Übeltat

syāddharmamastriyāṃ puṇyaśreyasī sukṛtaṃ vṛṣaḥ / mutprītiḥ pramado harṣaḥ pramodāmodasammadāḥ //

(Verdienst:) dharma (nicht weiblich), puṇya, śreyas, sukṛta, vṛṣa. (Freude:) mud, prīti, pramada, harṣa, pramoda, āmoda, sammada,

Wort für Wort
dharmam astriyām
dharma, nicht feminin
puṇyam śreyaḥ
Verdienst
sukṛtam vṛṣaḥ
gute Tat, Verdienst
mut prītiḥ
Freude
harṣaḥ pramodaḥ
Freude

syādānandathurānandaḥ śarmaśātasukhāni ca / śvaḥ śreyasaṃ śivaṃ bhadraṃ kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śubham //

ānandathu, ānanda. (Wohlbefinden:) śarman, śāta, sukha. (Heil:) śvaḥśreyasa, śiva, bhadra, kalyāṇa, maṅgala, śubha,

Wort für Wort
ānandathuḥ ānandaḥ
Wonne
śarma śātam sukham
Wohlbefinden
śvaḥśreyasam
künftiges Heil
kalyāṇam maṅgalam
Heil, Glück
śubham
Glück

bhāvukaṃ bhavikaṃ bhavyaṃ kuśalaṃ kṣemamastriyāṃ / daivaṃ diṣṭaṃ māgadheyaṃ bhāgyaṃ strī niyatirvidhiḥ //

bhāvuka, bhavika, bhavya, kuśala, kṣema (nicht weiblich). (Schicksal:) daiva, diṣṭa, bhāgadheya, bhāgya, niyati (weiblich), vidhi.

Wort für Wort
bhāvukam bhavyam
Heil
kuśalam kṣemam
Wohlergehen
daivam diṣṭam
Schicksal
bhāgadheyam bhāgyam
Los, Glück
niyatiḥ strī vidhiḥ
Bestimmung (niyati fem.)

kṣetrajña ātmā puruṣaḥ pradhānaṃ prakṛtiḥ striyāṃ / heturnā kāraṇaṃ vījaṃ nidānaṃ tvādikāraṇam //

(Seele:) kṣetrajña, ātman, puruṣa. (Urmaterie:) pradhāna, prakṛti (weiblich). (Ursache:) hetu (männlich), kāraṇa, bīja; nidāna ist die Urursache.

Wort für Wort
kṣetrajñaḥ ātmā puruṣaḥ
Seele
pradhānam prakṛtiḥ
Urmaterie
hetuḥ nā
hetu, maskulin
kāraṇam bījam
Ursache, Keim
nidānam ādikāraṇam
Nidāna = Urursache

cittantu ceto hṛdayaṃ svāntaṃ hṛnmānasammanaḥ / buddhirmanīṣā dhiṣaṇā dhīḥ prajñā śemuṣī matiḥ //

(Geist, Herz:) citta, cetas, hṛdaya, svānta, hṛd, mānasa, manas. (Verstand:) buddhi, manīṣā, dhiṣaṇā, dhī, prajñā, śemuṣī, mati,

Wort für Wort
cittam cetaḥ
Geist
hṛdayam hṛt
Herz
svāntam mānasam manaḥ
Innerstes, Geist
buddhiḥ manīṣā
Verstand
dhīḥ prajñā matiḥ
Einsicht

prekṣopalibdhiścitsambitpratipajjñapticetanāḥ / dhīrdhāraṇāvatī medhā saṅkalpaḥ karma mānasaṃ //

prekṣā, upalabdhi, cit, saṃvid, pratipad, jñapti, cetanā. Ein Verstand mit Behaltenskraft heißt medhā; saṅkalpa ist die geistige Tat.

Wort für Wort
prekṣā upalabdhiḥ
Wahrnehmung, Einsicht
cit saṃvit
Bewusstsein
jñaptiḥ cetanā
Erkennen
dhīḥ dhāraṇāvatī medhā
Medhā = behaltender Verstand
saṅkalpaḥ karma mānasam
Saṅkalpa = geistige Tat

upalibdhi für upalabdhi.

saṅkhyā vicāraṇā carcā vicikitsā tu saṃśayaḥ / adhyāhārastarka ūhaḥ samau nirṇayaniś cayau //

(Erwägung:) saṅkhyā, vicāraṇā, carcā. (Zweifel:) vicikitsā, saṃśaya. (Vermutung:) adhyāhāra, tarka, ūha. nirṇaya und niścaya (Entscheidung) sind gleichbedeutend.

Wort für Wort
vicāraṇā carcā
Erwägung
vicikitsā saṃśayaḥ
Zweifel
tarkaḥ ūhaḥ
Vermutung, Überlegung
nirṇaya-niścayau
Entscheidung
samau
gleichbedeutend

mithyādṛṣṭirnāstikatā bhrāntirmithyāmatirbhramaḥ / aṅgīkārābhyupagamapratiśravasamādhayaḥ //

mithyādṛṣṭi ist Leugnung (nāstikatā). (Irrtum:) bhrānti, mithyāmati, bhrama. (Zustimmung:) aṅgīkāra, abhyupagama, pratiśrava, samādhi.

Wort für Wort
mithyādṛṣṭiḥ nāstikatā
Irrlehre = Leugnung
bhrāntiḥ bhramaḥ
Irrtum
aṅgīkāraḥ
Annahme
abhyupagamaḥ
Zustimmung
pratiśravaḥ
Zusage

mokṣe dhīrjñānamanyatra vijñānaṃ śilpaśāstrayoḥ / muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtaṃ //

Die auf Erlösung gerichtete Erkenntnis heißt jñāna; die übrige, in Handwerk und Wissenschaften, vijñāna. (Erlösung:) mukti, kaivalya, nirvāṇa, śreyas, niḥśreyasa, amṛta,

Wort für Wort
mokṣe dhīḥ jñānam
Erkenntnis im Hinblick auf Erlösung
vijñānam
Fachwissen
śilpa-śāstrayoḥ
in Handwerk und Lehrwissen
muktiḥ kaivalyam
Erlösung, Alleinsein
nirvāṇam niḥśreyasam
Erlöschen, höchstes Heil

mokṣo 'pavargo 'thājñānamavidyāhammatiḥ striyāṃ / vimardotthe parimalo gandhe janamanohare //

mokṣa, apavarga. Ferner (Unwissenheit:) ajñāna, avidyā, ahammati (weiblich). Ein Duft, der durch Zerreiben entsteht und die Menschen entzückt, heißt parimala;

Wort für Wort
mokṣaḥ apavargaḥ
Erlösung
ajñānam avidyā
Unwissenheit
ahammatiḥ
Ichwahn
vimardotthe
durch Zerreiben entstanden
parimalaḥ
Wohlgeruch

āmodaḥ so 'tinirhārī surabhirghrāṇatarpaṇaḥ / śuklaśubhraśuciśvetaviśadaśvetapāṇḍarāḥ //

ein weithin sich verbreitender (Duft) heißt āmoda; surabhi ist (der Duft), der die Nase erfreut. (Weiß:) śukla, śubhra, śuci, śveta, viśada, śyeta, pāṇḍara,

Wort für Wort
āmodaḥ atinirhārī
weithin dringender Duft
surabhiḥ
Wohlgeruch
ghrāṇa-tarpaṇaḥ
die Nase erfreuend
śukla-śubhra-śuci
weiß
pāṇḍaraḥ
weißlich

Das zweite śveta ist wohl als śyeta zu lesen.

avadātaḥ sito gauro valakṣo dhavalo 'rjunaḥ / hariṇaḥ pāṇḍuraḥ pāṇḍurīṣatpāṇḍustu dhūsaraḥ //

avadāta, sita, gaura, valakṣa, dhavala, arjuna. (Weißgelb:) hariṇa, pāṇḍura, pāṇḍu; ein leichtes Weißgrau (īṣatpāṇḍu) aber heißt dhūsara.

Wort für Wort
avadātaḥ sitaḥ
weiß, rein
dhavalaḥ arjunaḥ
weiß, hell
pāṇḍuraḥ pāṇḍuḥ
weißgelb, bleich
īṣat-pāṇḍuḥ
leicht bleich
dhūsaraḥ
grau

kṛṣṇe nīlāsitaśyāmakālaśyāmalamecakāḥ / pīto gauro haridrābhaḥ pālāśo harito harit //

Für Schwarz: kṛṣṇa, nīla, asita, śyāma, kāla, śyāmala, mecaka. (Gelb:) pīta, gaura, haridrābha. (Grün:) pālāśa, harita, harit.

Wort für Wort
kṛṣṇe
für Schwarz
nīla-asita-śyāma
dunkel, schwarz
pītaḥ
gelb
haridrābhaḥ
kurkumafarben
pālāśaḥ haritaḥ
grün

rohito lohito raktaḥ śoṇaḥ kokanadacchaviḥ / avyaktarāgastvaruṇaḥ śvetaraktastu pāṭalaḥ //

(Rot:) rohita, lohita, rakta, śoṇa, kokanadacchavi. Eine unentwickelte Röte heißt aruṇa; weißlich-rot heißt pāṭala.

Wort für Wort
lohitaḥ raktaḥ
rot
śoṇaḥ
hochrot
kokanada-chaviḥ
von der Farbe des roten Lotus
avyaktarāgaḥ aruṇaḥ
Aruṇa = unentwickeltes Rot
śvetaraktaḥ pāṭalaḥ
Pāṭala = weißrot

śyāvaḥ syātkapiśo dhūmradhūmalau kṛṣṇalohite / kaḍāraḥ kapilaḥ piṅgapiśaṅgaukadrupiṅgalau //

śyāva und kapiśa (bräunlich); dhūmra und dhūmala (bedeuten) schwarzrot. (Rotbraun, gelbbraun:) kaḍāra, kapila, piṅga, piśaṅga, kadru, piṅgala.

Wort für Wort
śyāvaḥ kapiśaḥ
bräunlich
dhūmra-dhūmalau
rauchfarben
kṛṣṇalohite
schwarzrot
kapilaḥ piṅgaḥ
gelbbraun
piśaṅgaḥ piṅgalaḥ
rötlich-braun

citraṃ kirmīrakalmāṣaśavalaitātha karvure / vyāhara uktirlapitamapabhraṃśo 'paśabdakaḥ //

(Bunt:) citra, kirmīra, kalmāṣa, śabala, eta und karbura. (Rede:) vyāhāra, ukti, lapita; apabhraṃśa ist ein fehlerhaftes Wort (apaśabda).

Wort für Wort
citram kirmīram
bunt
kalmāṣa-śabala
gefleckt
karburaḥ
bunt
vyāhāraḥ uktiḥ lapitam
Rede
apabhraṃśaḥ apaśabdaḥ
verdorbenes Wort

vyāhara für vyāhāra; śavala für śabala.

tiṅsuvantacayo kāvyaṃ kriyā vā kārakānvitā / itihāsaḥ purāvṛttaṃ purāṇaṃ pañcalakṣaṇaṃ //

Eine Folge von Wörtern mit verbalen (tiṅ) und nominalen (sup) Endungen ist ein Satz, oder (auch) eine Handlung, verbunden mit ihren Kārakas. itihāsa ist die Erzählung vergangener Begebenheiten (purāvṛtta); das Purāṇa hat fünf Merkmale.

Wort für Wort
tiṅ-sup-anta-cayaḥ
Folge flektierter Wörter
vākyam
Satz
kārakānvitā kriyā
Handlung mit ihren Kārakas
itihāsaḥ purāvṛttam
Itihāsa = Vorzeitgeschehen
pañcalakṣaṇam
mit fünf Merkmalen

kāvyam ist wohl verderbt aus vākyam (Satz); cayo für cayaḥ.

ākhyāyikopalabdhārthā prabandhaḥ kalpanā kathā / samāhāraḥ saṃgrahastu pravahlikā prahelikā //

ākhyāyikā ist (eine Erzählung) mit selbst erfahrenem Inhalt; (erfundene Erzählung:) prabandhakalpanā, kathā. (Zusammenfassung:) samāhāra, saṃgraha. (Rätsel:) pravahlikā, prahelikā.

Wort für Wort
ākhyāyikā
Ākhyāyikā (Erzählung)
upalabdhārthā
mit erfahrenem Inhalt
prabandhakalpanā kathā
Kathā = erfundene Erzählung
samāhāraḥ saṃgrahaḥ
Zusammenfassung
prahelikā
Rätsel

samasyā tu samāsārthā smṛtistu dharmasaṃhitā / ākhyāhve cābhidhānañca vārtā vṛttānta īritaḥ //

samasyā ist (ein Vers) mit zu ergänzendem Sinn; smṛti ist das Gesetzbuch (dharmasaṃhitā). (Name:) ākhyā, āhvā, abhidhāna. vārtā heißt vṛttānta (Nachricht).

Wort für Wort
samasyā
zu ergänzende Versaufgabe
smṛtiḥ dharmasaṃhitā
Smṛti = Gesetzbuch
ākhyā āhvā abhidhānam
Name
vārtā
Kunde, Nachricht
vṛttāntaḥ
Begebenheit, Bericht

hūtirākāraṇāhvānamupanyāsastu vāṅmukhaṃ / vivādo vyavahāraḥ syāt prativākyottare same //

(Ruf:) hūti, ākāraṇā, āhvāna. upanyāsa ist die Eröffnung der Rede (vāṅmukha). vivāda ist Rechtsstreit (vyavahāra). prativākya und uttara (Erwiderung) sind gleichbedeutend.

Wort für Wort
hūtiḥ āhvānam
Ruf
upanyāsaḥ vāṅmukham
Redeeinleitung
vivādaḥ vyavahāraḥ
Rechtsstreit
prativākya-uttare
Erwiderung
same
gleichbedeutend

upoddhāta udāhāro hy artha mithyābhisaṃśanam / abhiśāpo yaśaḥ kīrtiḥ praśnaḥ pṛcchānuyogakaḥ //

upodghāta ist die Anführung eines Beispiels (udāhāra); falsche Beschuldigung (mithyābhiśaṃsana) heißt abhiśāpa. (Ruhm:) yaśas, kīrti. (Frage:) praśna, pṛcchā, anuyoga.

Wort für Wort
upodghātaḥ udāhāraḥ
Einleitung durch Beispiel
mithyā-abhiśaṃsanam
falsche Beschuldigung
abhiśāpaḥ
Verleumdung, Fluch
yaśaḥ kīrtiḥ
Ruhm
praśnaḥ pṛcchā anuyogaḥ
Frage

hy artha ist unklar (Füllwort oder verderbt).

āmreḍitaṃ dvistriruktaṃ kutsāninde ca garhaṇe / syādābhāṣaṇamālāpaḥ pralāpo 'narthakaṃ vacaḥ //

āmreḍita ist das zwei- oder dreimal Gesagte. (Tadel:) kutsā, nindā, garhaṇa. ābhāṣaṇa ist Anrede (ālāpa); pralāpa ist sinnlose Rede.

Wort für Wort
āmreḍitam
Wiederholtes
dvis-triḥ-uktam
zwei-, dreimal gesagt
kutsā nindā garhaṇam
Tadel
ābhāṣaṇam ālāpaḥ
Anrede
pralāpaḥ anarthakam vacaḥ
sinnloses Gerede

anulāpo muhurbhāṣā volāpaḥ paridevanaṃ / vipralāpo virodhoktiḥ saṃlāpo bhāṣaṇaṃ mithaḥ //

anulāpa ist wiederholtes Reden. (Klage:) vilāpa, paridevana. vipralāpa ist widersprüchliche Rede; saṃlāpa ist gegenseitiges Gespräch.

Wort für Wort
anulāpaḥ muhuḥ bhāṣā
wiederholtes Reden
vilāpaḥ paridevanam
Klage
vipralāpaḥ virodhoktiḥ
widersprüchliche Rede
saṃlāpaḥ
Gespräch
mithaḥ
gegenseitig

volāpaḥ ist verschrieben für vilāpaḥ.

supralāpaḥ suvacanamapalāpastu nihnavaḥ / uṣatī vāgakalyāṇī saṅgataṃ hṛdayaṅgamaṃ //

supralāpa ist schöne Rede; apalāpa ist Leugnen (nihnava). ruśatī ist eine unheilvolle Rede; saṅgata ist (eine Rede), die zu Herzen geht.

Wort für Wort
supralāpaḥ suvacanam
schöne Rede
apalāpaḥ nihnavaḥ
Leugnen
ruśatī vāk akalyāṇī
unheilvolle Rede
saṅgatam
treffend
hṛdayaṅgamam
zu Herzen gehend

uṣatī ist verderbt aus ruśatī.

atyarthamadhuraṃ sāntvamabaddhaṃ syādanarthakaṃ / niṣṭhurāślīlaparuṣaṃ grāmyaṃ vai sunṛtaṃ priye //

sāntva ist überaus süße (Rede); abaddha ist sinnlose (Rede); niṣṭhura, aślīla, paruṣa und grāmya bezeichnen harte, anstößige, grobe und bäurische (Rede) [?]; sūnṛta ist freundliche (und wahre) (Rede).

Wort für Wort
atyartha-madhuram sāntvam
sāntva: überaus süße Rede
abaddham anarthakam
abaddha: sinnlos
niṣṭhura-aślīla-paruṣam
hart, anstößig, grob
grāmyam
bäurisch
sūnṛtam priye
sūnṛta: freundliche Rede

sunṛtaṃ für sūnṛtam. Die Zuordnung von niṣṭhura/paruṣa (hart, grob) und aślīla/grāmya (anstößig, bäurisch) ist im gedrängten Text nicht eindeutig.

satyaṃ tathyamṛtaṃ samyaṅnādanisvānanisvanāḥ / āravārāvasaṃrāvavirāvā atha marmaraḥ //

(Wahr:) satya, tathya, ṛta, samyak. (Laut, Schall:) nāda, nisvāna, nisvana, ārava, ārāva, saṃrāva, virāva. Ferner (heißt) marmara –

Wort für Wort
satyam tathyam ṛtam samyak
wahr
nāda-nisvāna-nisvanāḥ
Laut, Schall
ārava-ārāva-saṃrāva-virāvāḥ
Laut, Geschrei
atha marmaraḥ
ferner marmara (Rauschen)

svanite vastraparṇānāṃ bhūṣaṇānāntu śiñjitaṃ / vīṇāyā nikvaṇaḥ kvāṇaḥ tiraścāṃ vāśitaṃ rutaṃ //

– das Rauschen von Kleidern und Blättern; das Klingeln von Schmuck heißt śiñjita; der Klang der Laute nikvaṇa und kvāṇa; der Laut der Tiere vāśita und ruta.

Wort für Wort
svanite vastra-parṇānām
beim Rauschen von Kleidern und Blättern
bhūṣaṇānām śiñjitam
Klingeln des Schmucks
vīṇāyāḥ nikvaṇaḥ kvāṇaḥ
Klang der Laute
tiraścām vāśitam rutam
Laut der Tiere

kolāhalaḥ kalakalo gītaṃ gānamime same / strī pratiśrut pratidhvāne tantrīkaṇṭhānnisādakaḥ //

(Lärm:) kolāhala, kalakala. gīta und gāna (Gesang) – diese sind gleichbedeutend. pratiśrut (weiblich) steht für das Echo (pratidhvāna). Von Saite und Kehle (gehen die Töne aus, beginnend mit) niṣāda.

Wort für Wort
kolāhalaḥ kalakalaḥ
Lärm, Getöse
gītam gānam ime same
Gesang – gleichbedeutend
strī pratiśrut pratidhvāne
pratiśrut (f.) = Echo
tantrī-kaṇṭhāt
von Saite und Kehle
niṣādakaḥ
niṣāda (Ton)

nisādakaḥ für niṣādakaḥ; gemeint ist verkürzt die Reihe der sieben Töne (niṣāda usw.).

kākalī tu kale sūkṣme dhvanau tu madhurāsphuṭe / kalo mantrastu gambhīre tāro 'tyuccaistrayastriṣu //

kākalī ist ein leiser, feiner Ton; ein süßer, undeutlicher Ton aber heißt kala; ein tiefer mandra, ein sehr hoher tāra – diese drei (Wörter) in drei Geschlechtern.

Wort für Wort
kākalī kale sūkṣme
kākalī: leiser, feiner Ton
dhvanau madhura-asphuṭe kalaḥ
kala: süßer, undeutlicher Ton
mandraḥ gambhīre
mandra: tief
tāraḥ atyuccaiḥ
tāra: sehr hoch
trayaḥ triṣu
drei, in drei Geschlechtern

mantraḥ ist verschrieben für mandraḥ.

samanvitalayastvekatālo vīṇā tu vallakī / vipañcī sā tu tantrībhiḥ saptabhiḥ parivādinī //

ekatāla ist (Musik) mit übereinstimmendem Tempo (laya). (Laute:) vīṇā, vallakī, vipañcī; die mit sieben Saiten aber heißt parivādinī.

Wort für Wort
samanvita-layaḥ ekatālaḥ
ekatāla: gleichmäßiges Tempo
vīṇā vallakī vipañcī
Laute
tantrībhiḥ saptabhiḥ
mit sieben Saiten
parivādinī
siebensaitige Laute

tataṃ vīṇādikaṃ vādyamānaddhaṃ murajādikaṃ / vaṃśyādikantu śuṣiraṃ kāṇsyatālādikaṃ ghanaṃ //

tata ist ein Instrument wie die Vīṇā usw. (Saiteninstrument); ānaddha eines wie die Muraja usw. (Fellinstrument); śuṣira eines wie die Flöte usw. (Blasinstrument); ghana eines wie Bronzebecken usw. (Schlaginstrument).

Wort für Wort
tatam vīṇā-ādikam
tata: Saiteninstrument
ānaddham muraja-ādikam
ānaddha: Trommel
vaṃśī-ādikam śuṣiram
śuṣira: Blasinstrument
kāṃsyatāla-ādikam ghanam
ghana: Becken, Idiophon

caturvidhamidaṃ vādyaṃ vāditrātodyanāmakaṃ / mṛdaṅgā murajā bhedāstvaṅkyāliṅgyo 'rdhakāstrayaḥ //

Diese Musik (vādya) ist vierfach und heißt (auch) vāditra und ātodya. (Trommel:) mṛdaṅga, muraja; ihre Arten sind aṅkya, āliṅgya und ūrdhvaka – drei.

Wort für Wort
caturvidham vādyam
vierfache Musik
vāditra-ātodya-nāmakam
vāditra und ātodya genannt
mṛdaṅgāḥ murajāḥ
Trommeln
bhedāḥ aṅkya-āliṅgya-ūrdhvakāḥ
Arten: aṅkya, āliṅgya, ūrdhvaka

'rdhakāḥ wohl für ūrdhvakāḥ.

syādyaśaḥpaṭaho ṭakkā bheryāmānakadundubhiḥ / ānakaḥ paṭaho bhedā jharjharīḍiṇḍimādayaḥ //

yaśaḥpaṭaha ist die ḍhakkā. Für bherī (Kesselpauke) (stehen) ānaka und dundubhi; ānaka (heißt auch) paṭaha; (weitere) Arten sind jharjharī, ḍiṇḍima usw.

Wort für Wort
yaśaḥ-paṭahaḥ ḍhakkā
Ruhmestrommel, ḍhakkā
bheryām ānaka-dundubhiḥ
für bherī: ānaka, dundubhi
ānakaḥ paṭahaḥ
ānaka = paṭaha
bhedāḥ jharjharī-ḍiṇḍima-ādayaḥ
Arten: jharjharī, ḍiṇḍima usw.

ṭakkā für ḍhakkā; bheryām ānakadundubhiḥ vermutlich für bheryām ānaka-dundubhī.

mardalaḥ paṇavastulyau kriyāmānantu tālakaḥ / layaḥ sāmyaṃ tāṇḍavantu nāṭyaṃ lāsyañca nartanaṃ //

mardala und paṇava (Trommeln) sind gleichbedeutend. tāla ist das Zeitmaß der Handlung (des Spiels); laya ist das Gleichmaß. (Tanz:) tāṇḍava, nāṭya, lāsya, nartana.

Wort für Wort
mardalaḥ paṇavaḥ tulyau
mardala und paṇava gleich
kriyā-mānam tālakaḥ
tāla: Zeitmaß
layaḥ sāmyam
laya: Gleichmaß
tāṇḍavam nāṭyam lāsyam nartanam
Tanz

tauryatrikaṃ nṛtyagītavādyaṃ nāṭyamidaṃ trayam / rājā bhaṭṭārako devaḥ sābhiṣekā ca devyapi //

tauryatrika ist Tanz, Gesang und Instrumentalmusik – diese Dreiheit (heißt auch) nāṭya. Der König (heißt im Schauspiel) bhaṭṭāraka und deva, die gesalbte (Königin) devī.

Wort für Wort
tauryatrikam
Dreiheit der Bühnenkünste
nṛtya-gīta-vādyam
Tanz, Gesang, Musik
rājā bhaṭṭārakaḥ devaḥ
König: bhaṭṭāraka, deva
sa-abhiṣekā devī
die gesalbte (Königin): devī

śṛṅgāravīrakaruṇādbhutahāsyabhayānakāḥ / vībhatsaraudre ca rasāḥ śṛṅgāraḥ śucirujjvalaḥ //

Die Rasas (Grundstimmungen) sind: śṛṅgāra (das Erotische), vīra (das Heldische), karuṇa (das Mitleidvolle), adbhuta (das Wunderbare), hāsya (das Komische), bhayānaka (das Schreckliche), bībhatsa (das Ekelhafte) und raudra (das Grimmige). (Das Erotische:) śṛṅgāra, śuci, ujjvala.

Wort für Wort
śṛṅgāra-vīra-karuṇa
erotisch, heldisch, mitleidvoll
adbhuta-hāsya-bhayānakāḥ
wunderbar, komisch, schrecklich
bībhatsa-raudre
ekelhaft, grimmig
rasāḥ
Grundstimmungen
śṛṅgāraḥ śuciḥ ujjvalaḥ
das Erotische

vībhatsa für bībhatsa.

utsāhavardhano vīraḥ kāruṇyaṃ karuṇā ghṛṇā / kṛpā dayā cānukampāpyanukrośo 'pyatho hasaḥ //

Der die Tatkraft steigernde (Rasa) ist vīra. (Mitleid:) kāruṇya, karuṇā, ghṛṇā, kṛpā, dayā, anukampā und anukrośa. Ferner (Lachen:) hasa,

Wort für Wort
utsāha-vardhanaḥ vīraḥ
vīra: tatkraftsteigernd
kāruṇyam karuṇā ghṛṇā
Mitleid
kṛpā dayā anukampā
Mitleid, Erbarmen
anukrośaḥ
Mitgefühl
atho hasaḥ
ferner hasa (Lachen)

hāso hāsyañca vībhatsaṃ vikṛtaṃ triṣvidaṃ dvayaṃ / vismayo 'dbhutamāś caryaṃ citramapyatha bhairavaṃ //

hāsa und hāsya. bībhatsa und vikṛta (ekelhaft) – diese beiden in drei Geschlechtern. (Staunen:) vismaya; (wunderbar:) adbhuta, āścarya, citra. Ferner (schrecklich:) bhairava,

Wort für Wort
hāsaḥ hāsyam
Lachen
bībhatsam vikṛtam
ekelhaft
triṣu idam dvayam
diese zwei in drei Geschlechtern
vismayaḥ
Staunen
adbhutam āścaryam citram
wunderbar
bhairavam
schrecklich

vībhatsaṃ für bībhatsam; āś caryaṃ ist āścaryam.

dāruṇaṃ bhīṣaṇaṃ bhīṣmaṃ ghoraṃ bhīmaṃ bhayānakaṃ / bhayaṅkaraṃ pratibhayaṃ raudrantūgramamī triṣu //

dāruṇa, bhīṣaṇa, bhīṣma, ghora, bhīma, bhayānaka, bhayaṅkara, pratibhaya; raudra aber (heißt) ugra (grimmig) – diese (stehen) in drei Geschlechtern,

Wort für Wort
dāruṇam bhīṣaṇam bhīṣmam
schrecklich
ghoram bhīmam bhayānakam
furchtbar
bhayaṅkaram pratibhayam
furchterregend
raudram ugram
grimmig
amī triṣu
diese in drei Geschlechtern

caturdaśa daratrāsau bhītirbhīḥ sādhvasambhayaṃ / vikāro mānaso bhāvo 'nubhāvo bhāvabodhanaḥ //

(es sind) vierzehn. (Furcht:) dara, trāsa, bhīti, bhī, sādhvasa, bhaya. Eine Veränderung im Geist heißt bhāva; anubhāva ist das, was den Bhāva erkennen lässt.

Wort für Wort
caturdaśa
vierzehn
dara-trāsau bhītiḥ bhīḥ
Furcht, Schrecken
sādhvasam bhayam
Furcht
vikāraḥ mānasaḥ bhāvaḥ
bhāva: seelische Veränderung
anubhāvaḥ bhāva-bodhanaḥ
anubhāva: Ausdruck des Bhāva

caturdaśa gehört zu V. 67b: die vierzehn Adjektive von adbhuta bis ugra sind dreigeschlechtig. dara wohl für daras.

garvo 'bhimāno 'haṅkāro mānaścittasamunnatiḥ / anādaraḥ paribhavaḥ paribhāvastiraskriyā //

(Stolz:) garva, abhimāna, ahaṅkāra, māna, cittasamunnati („Erhebung des Geistes“). (Missachtung:) anādara, paribhava, paribhāva, tiraskriyā.

Wort für Wort
garvaḥ abhimānaḥ ahaṅkāraḥ
Stolz, Hochmut
mānaḥ citta-samunnatiḥ
Stolz, Selbsterhebung
anādaraḥ paribhavaḥ
Missachtung
paribhāvaḥ tiraskriyā
Geringschätzung

vrīḍā lajjā trapā hrīḥ syādabhidhyānaṃ dhane spṛhā / kautūhalaṃ kautukañca kutukañca kutūhalaṃ //

(Scham:) vrīḍā, lajjā, trapā, hrī. abhidhyāna ist Verlangen nach Besitz. (Neugier:) kautūhala, kautuka, kutuka, kutūhala.

Wort für Wort
vrīḍā lajjā trapā hrīḥ
Scham
abhidhyānam
Begehren
dhane spṛhā
Verlangen nach Besitz
kautūhalam kautukam
Neugier
kutukam kutūhalam
Neugier

stroṇāṃ vilāsavivvokavibhramā lalitantathā / helā līletyamī hāvāḥ kriyāḥ śṛṅgārabhāvajāḥ //

Die (Gebärden) der Frauen – vilāsa, bibboka, vibhrama, lalita, helā und līlā – diese heißen hāva: aus erotischer Stimmung entspringende Handlungen.

Wort für Wort
strīṇām
der Frauen
vilāsa-bibboka-vibhramāḥ
anmutige Gebärden
lalitam helā līlā
Anmut, Tändeln, Spiel
hāvāḥ
hāvas, Liebesgebärden
śṛṅgāra-bhāva-jāḥ kriyāḥ
aus erotischer Stimmung entstandene Handlungen

stroṇāṃ für strīṇām; vivvoka für bibboka.

dravakeliparīhāsāḥ krīḍā līlā ca kūrdanaṃ / syādāchuritakaṃ hāsaḥ sotprāsaḥ samanāksmitaṃ //

(Spiel, Scherz:) drava, keli, parīhāsa, krīḍā, līlā, kūrdana. ācchuritaka ist ein spöttisches Lachen (sotprāsa hāsa); ein leises (Lachen) heißt smita.

Wort für Wort
drava-keli-parīhāsāḥ
Scherz, Spiel
krīḍā līlā kūrdanam
Spiel
ācchuritakam
spöttisches Lachen
hāsaḥ sa-utprāsaḥ
höhnisches Lachen
manāk smitam
leises Lächeln

āchuritakaṃ für ācchuritakam; samanāksmitaṃ = sa manāk smitam.

adhobhuvanapātālaṃ chidraṃ śvabhraṃ vapā śuṣiḥ / gartāvaṭau bhuvi śvebhre tamiśrantimiraṃ tamaḥ //

(Unterwelt:) adhobhuvana, pātāla. (Loch:) chidra, śvabhra, vapā, śuṣi. garta und avaṭa sind Löcher in der Erde. (Finsternis:) tamisra, timira, tamas.

Wort für Wort
adhobhuvana-pātālam
Unterwelt
chidram śvabhram vapā śuṣiḥ
Loch, Höhlung
garta-avaṭau bhuvi śvabhre
garta, avaṭa: Erdloch
tamisram timiram tamaḥ
Finsternis

śvebhre für śvabhre; tamiśram für tamisram.

sarpaḥ pṛdākurbhujago dandaśūko vileśayaḥ / viṣaṃ kṣveḍaś ca garalaṃ nirayo durgatiḥ striyāṃ //

(Schlange:) sarpa, pṛdāku, bhujaga, dandaśūka, bileśaya. (Gift:) viṣa, kṣveḍa, garala. (Hölle:) niraya, durgati (weiblich).

Wort für Wort
sarpaḥ pṛdākuḥ bhujagaḥ
Schlange
dandaśūkaḥ bileśayaḥ
Beißer, Höhlenbewohner (Schlange)
viṣam kṣveḍaḥ garalam
Gift
nirayaḥ durgatiḥ striyām
Hölle, durgati (f.)

vileśaya für bileśaya.

payaḥ kīlālamamṛtamudakaṃ bhuvanaṃ vanaṃ / bhaṅgastaraṅga ūrmirvā kallolollolakau ca tau //

(Wasser:) payas, kīlāla, amṛta, udaka, bhuvana, vana. (Welle:) bhaṅga, taraṅga oder ūrmi; auch kallola und ullolaka bezeichnen diese [Anm.: große Wellen].

Wort für Wort
payaḥ kīlālam amṛtam
Wasser
udakam bhuvanam vanam
Wasser
bhaṅgaḥ taraṅgaḥ ūrmiḥ
Welle
kallola-ullolakau
Wogen

pṛṣantivindupṛṣatāḥ kūlaṃ rodhaś ca tīrakaṃ / toyotthitaṃ tat pulinaṃ jambālaṃ paṅkakardamau //

(Tropfen:) pṛṣat, bindu, pṛṣata. (Ufer:) kūla, rodhas, tīra. Das aus dem Wasser Aufgetauchte heißt pulina (Sandbank). (Schlamm:) jambāla, paṅka, kardama.

Wort für Wort
pṛṣat-bindu-pṛṣatāḥ
Tropfen
kūlam rodhaḥ tīrakam
Ufer
toya-utthitam pulinam
Sandbank
jambālam paṅka-kardamau
Schlamm

pṛṣanti ist wohl als pṛṣant-/pṛṣat- zu fassen.

jalocchāsāḥ parīvāhāḥ kūpakāstu vidārakāḥ / ātārastarapaṇyaṃ syāddroṇī kāṣṭhāmbuvāhinī //

jalocchvāsa (Überlaufstellen) sind parīvāha; kūpaka (kleine Brunnen, im Flussbett gegrabene Wasserlöcher) heißen vidāraka. ātāra ist das Fährgeld (tarapaṇya); droṇī ist ein hölzernes Wasserfahrzeug bzw. Schöpfgefäß.

Wort für Wort
jala-ucchvāsāḥ parīvāhāḥ
Überläufe
kūpakāḥ vidārakāḥ
Wasserlöcher
ātāraḥ tara-paṇyam
Fährgeld
droṇī kāṣṭha-ambu-vāhinī
hölzerner Wasserträger

jalocchāsāḥ für jalocchvāsāḥ; droṇī (kāṣṭhāmbuvāhinī) kann Holztrog oder Einbaum bedeuten.

kaluṣaścāvilo 'cchastu prasanno 'tha gabhīrakaṃ / agādhaṃ dāsakaivartau śambūkā jalaśuktayaḥ //

(Trüb:) kaluṣa, āvila; (klar:) accha, prasanna. Ferner (tief:) gabhīra, agādha. (Fischer:) dāsa, kaivarta. śambūka sind Wassermuscheln.

Wort für Wort
kaluṣaḥ āvilaḥ
trüb
acchaḥ prasannaḥ
klar
gabhīrakam agādham
tief
dāsa-kaivartau
Fischer
śambūkāḥ jala-śuktayaḥ
Wassermuscheln

saugandhikantu kahlāraṃ nīlamindīvaraṃ kajaṃ / syādutpalaṃ kuvalayaṃ site kumudakairave //

saugandhika aber ist die kahlāra (weiße, duftende Wasserlilie); die blaue (Seerose) heißt indīvara [und] kaja [?]; (Seerose:) utpala, kuvalaya; die weiße (Nachtseerose) kumuda und kairava.

Wort für Wort
saugandhikam kahlāram
duftende weiße Wasserlilie
nīlam indīvaram
blaue Seerose
utpalam kuvalayam
Seerose
site kumuda-kairave
weiße Nachtseerose

kajaṃ ist unklar (vielleicht verderbt für ca).

śālūkameṣāṃ kandaḥ syāt padmaṃ tāmarasaṅkajaṃ / nīlotpalaṃ kuvalayaṃ raktaṃ kokanadaṃ smṛtam //

Deren Wurzelknolle heißt śālūka. (Lotus:) padma, tāmarasa, paṅkaja. Der blaue (Lotus) heißt nīlotpala, kuvalaya; der rote wird kokanada genannt.

Wort für Wort
śālūkam
Lotusknolle
eṣām kandaḥ
deren Knolle
padmam tāmarasam paṅkajam
Lotus
nīlotpalam
blauer Lotus
raktam kokanadam
roter Lotus

tāmarasaṅkajaṃ = tāmarasaṃ paṅkajam (Sandhi-Fehler).

karahāṭaḥ śiphā kandaṃ kiñjalkaḥ keśaro 'striyāṃ / khaniḥ striyāmākaraḥ syāt pādāḥ pratyantaparvatāḥ //

(Lotuswurzelstock, Faserwurzel:) karahāṭa, śiphā, kanda. kiñjalka ist der Staubfaden, (auch) keśara (nicht weiblich). (Fundgrube:) khani (weiblich), ākara. pāda sind die Randberge (Vorberge).

Wort für Wort
karahāṭaḥ śiphā
Wurzelstock, Faserwurzel
kiñjalkaḥ keśaraḥ
Staubfaden
khaniḥ striyām ākaraḥ
Fundgrube, Mine
pādāḥ
Vorberge
pratyantaparvatāḥ
Randberge

upatyakādrerāsannā bhūmirūrdhvamadhityakā / svargapātālavargādyā uktā nānārthakān śṛṇu //

Das Land nahe am Berg heißt upatyakā, das obere (Land) adhityakā. Die Abschnitte (varga) über Himmel, Unterwelt usw. sind gesagt; höre (nun) die mehrdeutigen Wörter.

Wort für Wort
upatyakā
Land am Bergfuß
adreḥ āsannā bhūmiḥ
Land nahe am Berg
ūrdhvam adhityakā
oben: Hochebene
svarga-pātāla-vargāḥ
Abschnitte über Himmel und Unterwelt
nānārthakān śṛṇu
höre die Mehrdeutigen

Interaktive Leseansicht des ganzen Werks