Agni-Purāṇa
Kapitel 359: svargapātālādivargāḥ
Die Wortgruppen über Himmel, Unterwelt usw.
Agni trägt ein Synonymwörterbuch im Stil des Amarakośa vor: Götter und Halbgötter, Feuer, Wind, Himmel und Wetter, Mond, Sterne und Sonne, Zeiteinteilungen, Sünde und Verdienst, Geist und Erkenntnis, Farben, Rede und Literaturgattungen, Musik, Tanz und Rasas, Unterwelt, Schlangen, Wasser und Lotus, jeweils mit Genusangaben. Die Verse 66–78 sind in der Digitalisierung doppelt gezählt (Marken 66ā–78ā und 66B–78B) und bilden inhaltlich eine fortlaufende Reihe; sie stehen hier als Einheiten 66a–78a und 66b–78b. Zahlreiche Schreibfehler (z. B. uṣatī für ruśatī, kāvyam für vākyam) sind in den Anmerkungen vermerkt.
agnir uvāca | svargādināmaliṅgo yo haristaṃ pravadāmi te / svaḥsvarganākatridivā dyodivau dvetripiṣṭapaṃ //
Agni sprach: Hari, der (sich in) den Namen und Geschlechtern (der Wörter) für Himmel usw. (offenbart), den verkünde ich dir [Anm.: d. h. das folgende Wörterverzeichnis]. (Himmel:) svar, svarga, nāka, tridiva; dyo und div – diese beiden (weiblich); triviṣṭapa.
Wort für Wort svargādi-nāma-liṅgaḥ Namen und Geschlechter für Himmel usw. pravadāmi te ich verkünde dir svaḥ svarga nāka tridivāḥ Himmel dyo-divau dve dyo und div, beide (fem.) tripiṣṭapam Dreiwelten-Himmel dyodivau dve: nach lexikographischem Brauch ‚beide (feminin)‘; tripiṣṭapa ist Nebenform von triviṣṭapa.
devā vṛndārakā lekhā rudrādyā gaṇadevatāḥ / vidyādharo 'psaroyakṣarakṣogandharvakinnarāḥ //
(Götter:) deva, vṛndāraka, lekha; Rudra usw. sind Gruppengottheiten (gaṇadevatā). vidyādhara, apsaras, yakṣa, rakṣas, gandharva, kinnara,
Wort für Wort devāḥ vṛndārakāḥ lekhāḥ Götter gaṇa-devatāḥ Gruppengottheiten vidyādharaḥ Vidyādhara (Wissensträger) apsaraḥ Apsaras, Himmelsnymphe kinnarāḥ Kinnaras piśāco guhyakaḥ siddho bhūto 'mī devayonayaḥ / devadviṣo 'surā daityāḥ sugataḥ syāttathāgataḥ //
piśāca, guhyaka, siddha, bhūta – diese sind Halbgötter (devayoni). (Götterfeinde:) devadviṣ, asura, daitya. sugata ist gleichbedeutend mit tathāgata (Buddha).
Wort für Wort amī devayonayaḥ diese sind göttlichen Ursprungs devadviṣaḥ Götterfeinde asurāḥ daityāḥ Asuras, Daityas sugataḥ Buddha tathāgataḥ Buddha brahmātmabhūḥ surajyeṣṭho viṣṇur nārāyaṇo hariḥ / revatīśo halī rāmaḥ kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ //
(Brahman:) brahman, ātmabhū, surajyeṣṭha. (Viṣṇu:) viṣṇu, nārāyaṇa, hari. (Balarāma:) revatīśa, halin, rāma. (Liebesgott:) kāma, pañcaśara, smara.
Wort für Wort ātmabhūḥ der Selbstentstandene (Brahman) surajyeṣṭhaḥ Ältester der Götter revatīśaḥ halī Gatte der Revatī, Pflugträger (Balarāma) pañcaśaraḥ der mit fünf Pfeilen (Kāma) smaraḥ Erinnerung, Liebesgott lakṣmīḥ padmālayā padmā sarvaḥ sarveśvaraḥ śivaḥ / kapardo 'sya jaṭājūṭaḥ pināko 'jagavandhanuḥ //
(Lakṣmī:) lakṣmī, padmālayā, padmā. (Śiva:) śarva, sarveśvara, śiva; sein Haarknoten heißt kaparda, jaṭājūṭa; sein Bogen pināka, ajagava.
Wort für Wort padmālayā die im Lotus Wohnende (Lakṣmī) śarvaḥ Śarva (Śiva) kapardaḥ jaṭājūṭaḥ Haarknoten pinākaḥ Śivas Bogen ajagavam dhanuḥ der Bogen Ajagava sarvaḥ steht für śarvaḥ.
pramathāḥ syuḥ pāriṣadā mṛḍānī caṇḍikāmbikā / dvaimāturo gajāsyaś ca senānīragnibhūrguhaḥ //
(Śivas Gefolge:) pramatha, pāriṣada. (Pārvatī:) mṛḍānī, caṇḍikā, ambikā. (Gaṇeśa:) dvaimātura, gajāsya. (Skanda:) senānī, agnibhū, guha.
Wort für Wort pramathāḥ pāriṣadāḥ Śivas Gefolgsleute mṛḍānī Gattin Mṛḍas (Pārvatī) dvaimāturaḥ der Zwei-Mütter-Sohn (Gaṇeśa) gajāsyaḥ Elefantengesicht senānīḥ agnibhūḥ guhaḥ Skanda ākhāṇḍalaḥ sunāsīraḥ sūtrāmāṇo divaspatiḥ / pulomajā śacīndrāṇī devī tasya tu vallabhā //
(Indra:) ākhaṇḍala, sunāsīra, sutrāman, divaspati. Seine Geliebte, die Göttin: pulomajā, śacī, indrāṇī.
Wort für Wort ākhaṇḍalaḥ Indra sunāsīraḥ Indra divaspatiḥ Herr des Himmels pulomajā śacī indrāṇī Indras Gattin tasya vallabhā seine Geliebte sūtrāmāṇo ist verschrieben für sutrāmā.
syāt prāsādo vaijayanto jayantaḥ pākaśāsaniḥ / airāvate 'bhramātaṅgairāvaṇābhramuvallabhāḥ(?) //
Sein Palast heißt vaijayanta. (Sein Sohn:) jayanta, pākaśāsani. (Sein Elefant:) airāvata, abhramātaṅga, airāvaṇa, abhramuvallabha.
Wort für Wort prāsādaḥ vaijayantaḥ Palast Vaijayanta jayantaḥ pākaśāsaniḥ Indras Sohn airāvataḥ Indras Elefant abhramātaṅgaḥ Wolkenelefant abhramuvallabhaḥ Geliebter der Abhramu Vorlage mit (?); airāvate … ist eine Liste der Namen des Elefanten Airāvata.
hrīdinī vajramastrī syāt kuliśambhiduraṃ paviḥ / vyomayānaṃ vimāno 'strī pīyūṣamamṛtaṃ sudhā //
(Donnerkeil:) hrādinī, vajra (nicht weiblich), kuliśa, bhidura, pavi. (Himmelswagen:) vyomayāna, vimāna (nicht weiblich). (Nektar:) pīyūṣa, amṛta, sudhā.
Wort für Wort vajram astrī vajra, nicht feminin kuliśam bhiduram paviḥ Donnerkeil vyomayānam vimānaḥ Himmelswagen pīyūṣam amṛtam sudhā Nektar astrī nicht feminin hrīdinī ist verschrieben für hrādinī.
syāt sudharmā devasabhā svargaṅgā suradīrghikā / striyāṃ bahuṣvapsrasaḥ svarveśyā urvaśīmukhāḥ //
sudharmā ist die Götterversammlungshalle. (Himmlischer Gaṅgā:) svargaṅgā, suradīrghikā. apsaras ist weiblich und im Plural (gebraucht); Himmelshetären (svarveśyā) sind Urvaśī usw.
Wort für Wort sudharmā devasabhā Sudharmā = Götterhalle svargaṅgā suradīrghikā Himmels-Gaṅgā striyām bahuṣu feminin, im Plural apsarasaḥ Himmelsnymphen svarveśyāḥ Himmelshetären hāhā hūhūś ca gandharvā agnirvahnirdhanañcayaḥ / jātavedāḥ kṛṣṇavartmā āśrayāśaś ca pāvakaḥ //
hāhā und hūhū sind Gandharven. (Feuer:) agni, vahni, dhanañjaya, jātavedas, kṛṣṇavartman, āśrayāśa, pāvaka,
Wort für Wort gandharvāḥ himmlische Musiker agniḥ vahniḥ Feuer jātavedāḥ der Wesenkenner (Agni) kṛṣṇavartmā mit schwarzer Bahn (Agni) pāvakaḥ der Läuternde hiraṇyaretāḥ saptārciḥ śukraś caivāśuśukṣaṇiḥ / śucirappittamaurvastu vāḍavo vaḍavānalaḥ //
hiraṇyaretas, saptārcis, śukra, āśuśukṣaṇi, śuci, appitta. (Unterseeisches Feuer:) aurva, vāḍava, vaḍavānala.
Wort für Wort hiraṇyaretāḥ mit goldenem Samen (Agni) saptārciḥ siebenflammig appittam Wassergalle (Feuer) aurvaḥ vāḍavaḥ unterseeisches Feuer vaḍavānalaḥ Stutenfeuer vahnerdvayorjvālakīlāvarcirhetiḥ śikhā striyāṃ / triṣu sphuliṅgo 'gnikaṇo dharmarājaḥ paretarāṭ //
(Flamme) des Feuers: jvāla, kīla – in zwei Geschlechtern; arcis, heti, śikhā – weiblich. In drei Geschlechtern: sphuliṅga, der Feuerfunke. (Yama:) dharmarāja, paretarāj,
Wort für Wort vahneḥ dvayoḥ jvāla-kīlau Flamme (m./f.) arciḥ hetiḥ śikhā Flamme (f.) sphuliṅgaḥ agnikaṇaḥ Funke dharmarājaḥ Yama paretarāṭ König der Verstorbenen kālo 'ntako daṇḍadharaḥ śrāddhedevo 'tha rākṣasaḥ / kauṇapāsrapakravyādā yātudhānaś ca nairṛtiḥ //
kāla, antaka, daṇḍadhara, śrāddhadeva. (Dämon:) rākṣasa, kauṇapa, asrapa, kravyād, yātudhāna, nairṛta.
Wort für Wort antakaḥ Beender (Yama) śrāddhadevaḥ Gott der Totenspende rākṣasaḥ Dämon kravyāt Fleischfresser yātudhānaḥ Zauberdämon precetā varuṇaḥ pāśī śvasanaḥ sparśano 'nilaḥ / sadāgatirmātariśvā prāṇo marut samīraṇaḥ //
(Varuṇa:) pracetas, varuṇa, pāśin. (Wind:) śvasana, sparśana, anila, sadāgati, mātariśvan, prāṇa, marut, samīraṇa.
Wort für Wort pracetāḥ varuṇaḥ pāśī Varuṇa śvasanaḥ anilaḥ Wind sadāgatiḥ stets bewegt (Wind) mātariśvā Wind marut samīraṇaḥ Wind javo raṃhastarasī tu laghukṣipramarandrutam / satvaraṃ capalaṃ tūrṇamavilambitamāśu ca //
(Schnelligkeit:) java, raṃhas, taras. (Schnell:) laghu, kṣipra, ara, druta, satvara, capala, tūrṇa, avilambita und āśu.
Wort für Wort javaḥ raṃhaḥ Schnelligkeit laghu kṣipram schnell drutam satvaram eilig avilambitam unverzögert āśu rasch satate 'nāratāśrāntasantatāviratāniśaṃ / nityānavaratājasramapyathātiśayo bharaḥ //
(Beständig:) satata, anārata, aśrānta, santata, avirata, aniśa, nitya, anavarata, ajasra. Ferner (Übermaß:) atiśaya, bhara,
Wort für Wort satatam anāratam beständig aśrāntam unermüdlich aniśam unaufhörlich ajasram ununterbrochen atiśayaḥ bharaḥ Übermaß ativelabhṛśātyarthātimātrodgāṭanirbharam / tīvraikāntanitāntāni gāḍhavāḍhadṛḍhāni ca //
(Sehr, überaus:) ativela, bhṛśa, atyartha, atimātra, udgāḍha, nirbhara, tīvra, ekānta, nitānta, gāḍha, bāḍha und dṛḍha.
Wort für Wort bhṛśam sehr atyartham überaus atimātram übermäßig tīvram heftig gāḍha-bāḍha-dṛḍhāni fest, stark udgāṭa ist verschrieben für udgāḍha.
guhyakeśo yakṣarājo rājarājo dhanādhipaḥ / syāt kinnaraḥ kiṃpuruṣasturaṅgavadano mayuḥ //
(Kubera:) guhyakeśa, yakṣarāja, rājarāja, dhanādhipa. (Kinnara:) kinnara, kiṃpuruṣa, turaṅgavadana, mayu.
Wort für Wort guhyakeśaḥ Herr der Guhyakas (Kubera) yakṣarājaḥ Yakṣa-König dhanādhipaḥ Herr des Reichtums kiṃpuruṣaḥ Kinnara turaṅgavadanaḥ Pferdegesicht nidhir nā sevadhirvyoma tvabhraṃ puṣkaramambaram / dyodivau cāntarīkṣaṃ khaṃ kāṣṭhāśākakubho diśaḥ //
(Schatz:) nidhi (männlich), śevadhi. (Luftraum:) vyoman, abhra, puṣkara, ambara, dyo, div, antarīkṣa, kha. (Himmelsrichtungen:) kāṣṭhā, āśā, kakubh, diś.
Wort für Wort nidhiḥ nā nidhi, maskulin śevadhiḥ Schatz vyoma ambaram Luftraum antarīkṣam kham Luftraum kāṣṭhāḥ āśāḥ kakubhaḥ diśaḥ Himmelsrichtungen sevadhi für śevadhi.
abhyantarantvantarālañcakravāḍantu manḍalaṃ / taḍitvān vārido meghastanayitnurvalāhakaḥ //
(Zwischenraum:) abhyantara, antarāla. (Kreis:) cakravāla, maṇḍala. (Wolke:) taḍitvat, vārida, megha, stanayitnu, balāhaka.
Wort für Wort abhyantaram antarālam Zwischenraum cakravālam maṇḍalam Kreis vāridaḥ Wasserspender (Wolke) meghaḥ Wolke stanayitnuḥ Donnerer (Wolke) kādambanī meghamālā stanitaṃ garjitaṃ tathā / śampāśatahradāhrādinyairāvatyaḥ kṣaṇaprabhāḥ(?) //
(Wolkenreihe:) kādambinī, meghamālā. (Donner:) stanita, garjita. (Blitz:) śampā, śatahradā, hrādinī, airāvatī, kṣaṇaprabhā,
Wort für Wort kādambinī meghamālā Wolkenreihe stanitam garjitam Donner śampā śatahradā Blitz hrādinī Blitz kṣaṇaprabhā Augenblicksglanz (Blitz) Vorlage mit (?).
taḍitsaudāminī vidyuccañcalā capalāpi ca / sphurjathurvajraniṣpeṣo vṛṣṭighātastvavagrahaḥ //
taḍit, saudāminī, vidyut, cañcalā und capalā. (Donnerschlag:) sphūrjathu, vajraniṣpeṣa. (Dürre:) vṛṣṭighāta, avagraha.
Wort für Wort taḍit vidyut Blitz cañcalā capalā die Unstete (Blitz) sphūrjathuḥ Donnerschlag vajraniṣpeṣaḥ Aufprall des Donnerkeils vṛṣṭighātaḥ avagrahaḥ Ausbleiben des Regens dhārā sampāta āśāraḥ śīkaro 'mbukaṇāḥ smṛtāḥ / varṣopalastu karakā meghachanne 'hni durdinaṃ //
(Regenguss:) dhārāsampāta, āsāra; śīkara sind Wassertropfen (Sprühregen). (Hagel:) varṣopala, karakā. Ein von Wolken verhangener Tag heißt durdina.
Wort für Wort dhārāsampātaḥ āsāraḥ Regenguss śīkaraḥ ambukaṇāḥ Sprühtropfen varṣopalaḥ karakā Hagel meghacchanne ahni am wolkenverhangenen Tag durdinam trüber Tag antardhā vyavadhā puṃsi tvantardhirapavāraṇaṃ / apidhānatirodhānapidhānacchadanāni ca //
(Verhüllung:) antardhā, vyavadhā; männlich antardhi; apavāraṇa, apidhāna, tirodhāna, pidhāna und chadana.
Wort für Wort antardhā vyavadhā Verhüllung puṃsi antardhiḥ antardhi, maskulin apavāraṇam Abschirmung tirodhānam Verbergen chadanam Bedeckung abjo jaivātṛkaḥ somo glaurmṛgāṅkaḥ kalānidhiḥ / vidhuḥ kumudavandhuś ca vimbo 'strī maṇḍalaṃ triṣu //
(Mond:) abja, jaivātṛka, soma, glau, mṛgāṅka, kalānidhi, vidhu, kumudabandhu. (Scheibe:) bimba (nicht weiblich), maṇḍala (in drei Geschlechtern).
Wort für Wort jaivātṛkaḥ der Langlebige (Mond) mṛgāṅkaḥ mit Gazellenzeichen (Mond) kalānidhiḥ Schatz der Phasen kumudabandhuḥ Freund der Nachtlilien bimbaḥ astrī Scheibe, nicht feminin kalā tu ṣoḍśo bhāgo bhittaṃ śakalakhaṇḍake / candrikā kaumudī jyotsnā prasādastu prasannatā //
kalā ist der sechzehnte Teil (der Mondscheibe). (Stück:) bhitta, śakala, khaṇḍa. (Mondlicht:) candrikā, kaumudī, jyotsnā. prasāda ist Klarheit (prasannatā).
Wort für Wort kalā ṣoḍaśaḥ bhāgaḥ Kalā = sechzehnter Teil śakala-khaṇḍake Stück candrikā kaumudī jyotsnā Mondlicht prasādaḥ Klarheit prasannatā Heiterkeit, Klarheit ṣoḍśo für ṣoḍaśo.
lakṣaṇaṃ lakṣmakaṃ cihnaṃ śobhā kāntirdyutiśchaviḥ / suṣamā parmā śobhā tuṣārastuhinaṃ himaṃ //
(Merkmal:) lakṣaṇa, lakṣman, cihna. (Schönheit, Glanz:) śobhā, kānti, dyuti, chavi; suṣamā ist höchste Schönheit. (Schnee, Reif:) tuṣāra, tuhina, hima,
Wort für Wort lakṣaṇam lakṣma cihnam Merkmal śobhā kāntiḥ Schönheit suṣamā paramā śobhā Suṣamā = höchste Schönheit tuṣāraḥ tuhinam Reif himam Schnee parmā steht für paramā.
avasyāyastu nīhāraḥ prāleyaḥ śiśiro himaḥ / nakṣatramṛkṣaṃ bhantārā tārakā pyuḍu vā striyāṃ //
avaśyāya, nīhāra, prāleya, śiśira, hima. (Gestirn:) nakṣatra, ṛkṣa, bha, tārā, tārakā, auch uḍu – (dieses) wahlweise weiblich.
Wort für Wort avaśyāyaḥ nīhāraḥ Tau, Nebel prāleyaḥ Reif nakṣatram ṛkṣam bham Gestirn tārā tārakā Stern uḍu vā striyām uḍu, wahlweise feminin avasyāya für avaśyāya.
gururjīva āṅgirasa uśanā bhārgavaḥ kaviḥ / vidhuntudastamo rāhur lagnaṃ rāśyudayaḥ smṛtaḥ //
(Jupiter:) guru, jīva, āṅgirasa. (Venus:) uśanas, bhārgava, kavi. (Rāhu:) vidhuntuda, tamas, rāhu. lagna heißt der Aufgang eines Tierkreiszeichens.
Wort für Wort guruḥ jīvaḥ āṅgirasaḥ Jupiter uśanā bhārgavaḥ kaviḥ Venus vidhuntudaḥ Mondpeiniger (Rāhu) lagnam Aszendent rāśi-udayaḥ Aufgang eines Tierkreiszeichens saptarṣayo marīcyatrimukhāścitraśikhaṇḍinaḥ / haridaśvavraghmapūṣadyumaṇirmihiro raviḥ //
Die sieben Seher, Marīci, Atri usw., (heißen) citraśikhaṇḍin. (Sonne:) haridaśva, bradhna, pūṣan, dyumaṇi, mihira, ravi.
Wort für Wort saptarṣayaḥ die sieben Seher citraśikhaṇḍinaḥ die Buntbeschopften haridaśvaḥ mit falben Rossen (Sonne) dyumaṇiḥ Himmelsjuwel mihiraḥ raviḥ Sonne vraghma steht für bradhna.
pariveṣastu paridhirupasūryakabhaṇḍale / kiraṇo 'sramayūkhāṃśugabhastighṛṇidhṛṣṇayaḥ //
(Hof um Sonne und Mond:) pariveṣa, paridhi, upasūryaka, maṇḍala. (Strahl:) kiraṇa, usra, mayūkha, aṃśu, gabhasti, ghṛṇi, raśmi,
Wort für Wort pariveṣaḥ paridhiḥ Hof (um Sonne/Mond) upasūryakam Sonnenhof kiraṇaḥ mayūkhaḥ Strahl aṃśuḥ gabhastiḥ Strahl ghṛṇiḥ Glut, Strahl dhṛṣṇayaḥ ist wohl verderbt aus raśmayaḥ; asra steht für usra.
bhānuḥ karo marīciḥ strīpuṃsayordīdhitiḥ striyāṃ / syuḥ prabhā rugrucistviḍbhābhāśchavidyutidīptayaḥ //
bhānu, kara, marīci – (dieses) weiblich und männlich; dīdhiti weiblich. (Glanz:) prabhā, ruc, ruci, tviṣ, bhā, bhās, chavi, dyuti, dīpti,
Wort für Wort bhānuḥ karaḥ Strahl marīciḥ strīpuṃsayoḥ marīci, fem. und mask. dīdhitiḥ striyām dīdhiti, feminin prabhā ruc ruciḥ Glanz dyutiḥ dīptiḥ Leuchten rociḥ śocirubhe klīve prakāśo dyota ātapaḥ / koṣṇaṃ kavoṣṇaṃ mandoṣṇaṃ kaduṣṇaṃ triṣu tadvati //
rocis, śocis – beide neutral. (Licht:) prakāśa, dyota; ātapa (Sonnenschein). (Lauwarm:) koṣṇa, kavoṣṇa, mandoṣṇa, kaduṣṇa – in drei Geschlechtern, wenn sie etwas bezeichnen, das diese Eigenschaft hat.
Wort für Wort rociḥ śociḥ ubhe klīve rocis, śocis, beide neutral prakāśaḥ dyotaḥ Licht ātapaḥ Sonnenschein koṣṇam kavoṣṇam lauwarm triṣu tadvati dreigeschlechtig für den Träger tirmaṃ tīkṣṇaṃ kharaṃ tadvaddiṣṭo 'nehā ca kālakaḥ / ghasro dināhanī caiva sāyaṃsandhyā pitṛprasūḥ //
(Scharf, heiß:) tigma, tīkṣṇa, khara, ebenso (adjektivisch). (Zeit:) diṣṭa, anehas, kāla. (Tag:) ghasra, dina, ahan. (Abenddämmerung:) sāyaṃsandhyā, pitṛprasū.
Wort für Wort tigmam tīkṣṇam kharam scharf, heiß diṣṭaḥ anehāḥ kālaḥ Zeit ghasraḥ dinam ahan Tag sāyaṃsandhyā Abenddämmerung pitṛprasūḥ Mutter der Väter (Abend) tirmaṃ für tigmaṃ.
pratyūṣo 'harmukhaṃ kalyamuṣaḥpratyūṣasī api / prāhṇāparāhṇamadhyāhṇāstrisandhyamatha śarvarī //
(Morgendämmerung:) pratyūṣa, aharmukha, kalya, uṣas, pratyūṣas. prāhṇa (Vormittag), aparāhṇa (Nachmittag), madhyāhna (Mittag) – (das sind) die drei Tageszeiten (trisandhya). Ferner (Nacht:) śarvarī,
Wort für Wort pratyūṣaḥ aharmukham Tagesanbruch uṣaḥ Morgenröte prāhṇa-aparāhṇa-madhyāhnāḥ Vormittag, Nachmittag, Mittag trisandhyam die drei Tageszeiten śarvarī Nacht yāmī tamī tamisrā ca jyotsnī candrakayānvitā / āgāmivartamānāharyuktāyāṃ niśi pakṣiṇī //
yāminī, tamī, tamisrā; eine vom Mondlicht begleitete (Nacht) heißt jyotsnī; eine Nacht, die mit dem kommenden und dem vergangenen Tag verbunden ist, heißt pakṣiṇī.
Wort für Wort yāminī tamī tamisrā Nacht jyotsnī mondhelle Nacht candrakayā anvitā vom Mondlicht begleitet āgāmi-vartamāna-ahar-yuktā mit kommendem und jetzigem Tag verbunden pakṣiṇī Nacht zwischen zwei Tagen yāmī steht für yāminī; vartamāna hier im Sinne des gerade verflossenen Tages [?].
ardharātraniśīthau pradoṣo rajanīmukhaṃ / sa parvasandhiḥ pratipatpañcadaśyorya dantaram //
(Mitternacht:) ardharātra, niśītha. pradoṣa ist der Beginn der Nacht. Der Zeitpunkt zwischen dem ersten Mondtag (pratipad) und dem fünfzehnten (pañcadaśī) heißt parvasandhi.
Wort für Wort ardharātra-niśīthau Mitternacht pradoṣaḥ rajanīmukham Beginn der Nacht parvasandhiḥ Übergang der Mondphase pratipat erster Mondtag pañcadaśī fünfzehnter Mondtag yadantaram ist aufzulösen als yad antaram.
pakṣāntau pañcadaśyau dve paurṇamāsī tu pūrṇimā / kalāhīne sānumatiḥ pūrṇe rākā niśākare //
Die beiden fünfzehnten Mondtage sind die Enden der Monatshälften. (Vollmondtag:) paurṇamāsī, pūrṇimā; wenn der Mond um ein Teilchen (kalā) weniger voll ist, heißt sie anumati, wenn er voll ist, rākā.
Wort für Wort pakṣāntau Enden der Monatshälften paurṇamāsī pūrṇimā Vollmondtag kalāhīne um einen Teil vermindert anumatiḥ Tag vor dem vollen Mond pūrṇe rākā niśākare bei vollem Mond: Rākā sānumatiḥ = sā anumatiḥ.
amāvāsyā tvamāvasyā darśaḥ sūryendusaṅgamaḥ / sā dṛṣṭenduḥ sinīvālī sā naṣṭendukalā kuhūḥ //
(Neumondtag:) amāvāsyā, amāvasyā, darśa, sūryendusaṅgama („Zusammenkunft von Sonne und Mond“). Ist der Mond (noch) sichtbar, heißt sie sinīvālī; ist die Mondsichel verschwunden, kuhū.
Wort für Wort amāvāsyā Neumondtag darśaḥ Neumond sūrya-indu-saṅgamaḥ Zusammenkunft von Sonne und Mond dṛṣṭa-induḥ sinīvālī mit sichtbarem Mond: Sinīvālī naṣṭa-indukalā kuhūḥ mit verschwundener Sichel: Kuhū saṃvartaḥ pralayaḥ kalpaḥ kṣayaḥ kalpānta ity api / kaluṣaṃ vṛjinaino 'ghamaṃhoduritaduṣkṛtam //
(Weltuntergang:) saṃvarta, pralaya, kalpa, kṣaya, auch kalpānta. (Sünde:) kaluṣa, vṛjina, enas, agha, aṃhas, durita, duṣkṛta.
Wort für Wort saṃvartaḥ pralayaḥ Weltuntergang kalpāntaḥ Ende des Weltalters kaluṣam vṛjinam Sünde enaḥ agham aṃhaḥ Sünde, Schuld duritam duṣkṛtam Übeltat syāddharmamastriyāṃ puṇyaśreyasī sukṛtaṃ vṛṣaḥ / mutprītiḥ pramado harṣaḥ pramodāmodasammadāḥ //
(Verdienst:) dharma (nicht weiblich), puṇya, śreyas, sukṛta, vṛṣa. (Freude:) mud, prīti, pramada, harṣa, pramoda, āmoda, sammada,
Wort für Wort dharmam astriyām dharma, nicht feminin puṇyam śreyaḥ Verdienst sukṛtam vṛṣaḥ gute Tat, Verdienst mut prītiḥ Freude harṣaḥ pramodaḥ Freude syādānandathurānandaḥ śarmaśātasukhāni ca / śvaḥ śreyasaṃ śivaṃ bhadraṃ kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śubham //
ānandathu, ānanda. (Wohlbefinden:) śarman, śāta, sukha. (Heil:) śvaḥśreyasa, śiva, bhadra, kalyāṇa, maṅgala, śubha,
Wort für Wort ānandathuḥ ānandaḥ Wonne śarma śātam sukham Wohlbefinden śvaḥśreyasam künftiges Heil kalyāṇam maṅgalam Heil, Glück śubham Glück bhāvukaṃ bhavikaṃ bhavyaṃ kuśalaṃ kṣemamastriyāṃ / daivaṃ diṣṭaṃ māgadheyaṃ bhāgyaṃ strī niyatirvidhiḥ //
bhāvuka, bhavika, bhavya, kuśala, kṣema (nicht weiblich). (Schicksal:) daiva, diṣṭa, bhāgadheya, bhāgya, niyati (weiblich), vidhi.
Wort für Wort bhāvukam bhavyam Heil kuśalam kṣemam Wohlergehen daivam diṣṭam Schicksal bhāgadheyam bhāgyam Los, Glück niyatiḥ strī vidhiḥ Bestimmung (niyati fem.) kṣetrajña ātmā puruṣaḥ pradhānaṃ prakṛtiḥ striyāṃ / heturnā kāraṇaṃ vījaṃ nidānaṃ tvādikāraṇam //
(Seele:) kṣetrajña, ātman, puruṣa. (Urmaterie:) pradhāna, prakṛti (weiblich). (Ursache:) hetu (männlich), kāraṇa, bīja; nidāna ist die Urursache.
Wort für Wort kṣetrajñaḥ ātmā puruṣaḥ Seele pradhānam prakṛtiḥ Urmaterie hetuḥ nā hetu, maskulin kāraṇam bījam Ursache, Keim nidānam ādikāraṇam Nidāna = Urursache cittantu ceto hṛdayaṃ svāntaṃ hṛnmānasammanaḥ / buddhirmanīṣā dhiṣaṇā dhīḥ prajñā śemuṣī matiḥ //
(Geist, Herz:) citta, cetas, hṛdaya, svānta, hṛd, mānasa, manas. (Verstand:) buddhi, manīṣā, dhiṣaṇā, dhī, prajñā, śemuṣī, mati,
Wort für Wort cittam cetaḥ Geist hṛdayam hṛt Herz svāntam mānasam manaḥ Innerstes, Geist buddhiḥ manīṣā Verstand dhīḥ prajñā matiḥ Einsicht prekṣopalibdhiścitsambitpratipajjñapticetanāḥ / dhīrdhāraṇāvatī medhā saṅkalpaḥ karma mānasaṃ //
prekṣā, upalabdhi, cit, saṃvid, pratipad, jñapti, cetanā. Ein Verstand mit Behaltenskraft heißt medhā; saṅkalpa ist die geistige Tat.
Wort für Wort prekṣā upalabdhiḥ Wahrnehmung, Einsicht cit saṃvit Bewusstsein jñaptiḥ cetanā Erkennen dhīḥ dhāraṇāvatī medhā Medhā = behaltender Verstand saṅkalpaḥ karma mānasam Saṅkalpa = geistige Tat upalibdhi für upalabdhi.
saṅkhyā vicāraṇā carcā vicikitsā tu saṃśayaḥ / adhyāhārastarka ūhaḥ samau nirṇayaniś cayau //
(Erwägung:) saṅkhyā, vicāraṇā, carcā. (Zweifel:) vicikitsā, saṃśaya. (Vermutung:) adhyāhāra, tarka, ūha. nirṇaya und niścaya (Entscheidung) sind gleichbedeutend.
Wort für Wort vicāraṇā carcā Erwägung vicikitsā saṃśayaḥ Zweifel tarkaḥ ūhaḥ Vermutung, Überlegung nirṇaya-niścayau Entscheidung samau gleichbedeutend mithyādṛṣṭirnāstikatā bhrāntirmithyāmatirbhramaḥ / aṅgīkārābhyupagamapratiśravasamādhayaḥ //
mithyādṛṣṭi ist Leugnung (nāstikatā). (Irrtum:) bhrānti, mithyāmati, bhrama. (Zustimmung:) aṅgīkāra, abhyupagama, pratiśrava, samādhi.
Wort für Wort mithyādṛṣṭiḥ nāstikatā Irrlehre = Leugnung bhrāntiḥ bhramaḥ Irrtum aṅgīkāraḥ Annahme abhyupagamaḥ Zustimmung pratiśravaḥ Zusage mokṣe dhīrjñānamanyatra vijñānaṃ śilpaśāstrayoḥ / muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtaṃ //
Die auf Erlösung gerichtete Erkenntnis heißt jñāna; die übrige, in Handwerk und Wissenschaften, vijñāna. (Erlösung:) mukti, kaivalya, nirvāṇa, śreyas, niḥśreyasa, amṛta,
Wort für Wort mokṣe dhīḥ jñānam Erkenntnis im Hinblick auf Erlösung vijñānam Fachwissen śilpa-śāstrayoḥ in Handwerk und Lehrwissen muktiḥ kaivalyam Erlösung, Alleinsein nirvāṇam niḥśreyasam Erlöschen, höchstes Heil mokṣo 'pavargo 'thājñānamavidyāhammatiḥ striyāṃ / vimardotthe parimalo gandhe janamanohare //
mokṣa, apavarga. Ferner (Unwissenheit:) ajñāna, avidyā, ahammati (weiblich). Ein Duft, der durch Zerreiben entsteht und die Menschen entzückt, heißt parimala;
Wort für Wort mokṣaḥ apavargaḥ Erlösung ajñānam avidyā Unwissenheit ahammatiḥ Ichwahn vimardotthe durch Zerreiben entstanden parimalaḥ Wohlgeruch āmodaḥ so 'tinirhārī surabhirghrāṇatarpaṇaḥ / śuklaśubhraśuciśvetaviśadaśvetapāṇḍarāḥ //
ein weithin sich verbreitender (Duft) heißt āmoda; surabhi ist (der Duft), der die Nase erfreut. (Weiß:) śukla, śubhra, śuci, śveta, viśada, śyeta, pāṇḍara,
Wort für Wort āmodaḥ atinirhārī weithin dringender Duft surabhiḥ Wohlgeruch ghrāṇa-tarpaṇaḥ die Nase erfreuend śukla-śubhra-śuci weiß pāṇḍaraḥ weißlich Das zweite śveta ist wohl als śyeta zu lesen.
avadātaḥ sito gauro valakṣo dhavalo 'rjunaḥ / hariṇaḥ pāṇḍuraḥ pāṇḍurīṣatpāṇḍustu dhūsaraḥ //
avadāta, sita, gaura, valakṣa, dhavala, arjuna. (Weißgelb:) hariṇa, pāṇḍura, pāṇḍu; ein leichtes Weißgrau (īṣatpāṇḍu) aber heißt dhūsara.
Wort für Wort avadātaḥ sitaḥ weiß, rein dhavalaḥ arjunaḥ weiß, hell pāṇḍuraḥ pāṇḍuḥ weißgelb, bleich īṣat-pāṇḍuḥ leicht bleich dhūsaraḥ grau kṛṣṇe nīlāsitaśyāmakālaśyāmalamecakāḥ / pīto gauro haridrābhaḥ pālāśo harito harit //
Für Schwarz: kṛṣṇa, nīla, asita, śyāma, kāla, śyāmala, mecaka. (Gelb:) pīta, gaura, haridrābha. (Grün:) pālāśa, harita, harit.
Wort für Wort kṛṣṇe für Schwarz nīla-asita-śyāma dunkel, schwarz pītaḥ gelb haridrābhaḥ kurkumafarben pālāśaḥ haritaḥ grün rohito lohito raktaḥ śoṇaḥ kokanadacchaviḥ / avyaktarāgastvaruṇaḥ śvetaraktastu pāṭalaḥ //
(Rot:) rohita, lohita, rakta, śoṇa, kokanadacchavi. Eine unentwickelte Röte heißt aruṇa; weißlich-rot heißt pāṭala.
Wort für Wort lohitaḥ raktaḥ rot śoṇaḥ hochrot kokanada-chaviḥ von der Farbe des roten Lotus avyaktarāgaḥ aruṇaḥ Aruṇa = unentwickeltes Rot śvetaraktaḥ pāṭalaḥ Pāṭala = weißrot śyāvaḥ syātkapiśo dhūmradhūmalau kṛṣṇalohite / kaḍāraḥ kapilaḥ piṅgapiśaṅgaukadrupiṅgalau //
śyāva und kapiśa (bräunlich); dhūmra und dhūmala (bedeuten) schwarzrot. (Rotbraun, gelbbraun:) kaḍāra, kapila, piṅga, piśaṅga, kadru, piṅgala.
Wort für Wort śyāvaḥ kapiśaḥ bräunlich dhūmra-dhūmalau rauchfarben kṛṣṇalohite schwarzrot kapilaḥ piṅgaḥ gelbbraun piśaṅgaḥ piṅgalaḥ rötlich-braun citraṃ kirmīrakalmāṣaśavalaitātha karvure / vyāhara uktirlapitamapabhraṃśo 'paśabdakaḥ //
(Bunt:) citra, kirmīra, kalmāṣa, śabala, eta und karbura. (Rede:) vyāhāra, ukti, lapita; apabhraṃśa ist ein fehlerhaftes Wort (apaśabda).
Wort für Wort citram kirmīram bunt kalmāṣa-śabala gefleckt karburaḥ bunt vyāhāraḥ uktiḥ lapitam Rede apabhraṃśaḥ apaśabdaḥ verdorbenes Wort vyāhara für vyāhāra; śavala für śabala.
tiṅsuvantacayo kāvyaṃ kriyā vā kārakānvitā / itihāsaḥ purāvṛttaṃ purāṇaṃ pañcalakṣaṇaṃ //
Eine Folge von Wörtern mit verbalen (tiṅ) und nominalen (sup) Endungen ist ein Satz, oder (auch) eine Handlung, verbunden mit ihren Kārakas. itihāsa ist die Erzählung vergangener Begebenheiten (purāvṛtta); das Purāṇa hat fünf Merkmale.
Wort für Wort tiṅ-sup-anta-cayaḥ Folge flektierter Wörter vākyam Satz kārakānvitā kriyā Handlung mit ihren Kārakas itihāsaḥ purāvṛttam Itihāsa = Vorzeitgeschehen pañcalakṣaṇam mit fünf Merkmalen kāvyam ist wohl verderbt aus vākyam (Satz); cayo für cayaḥ.
ākhyāyikopalabdhārthā prabandhaḥ kalpanā kathā / samāhāraḥ saṃgrahastu pravahlikā prahelikā //
ākhyāyikā ist (eine Erzählung) mit selbst erfahrenem Inhalt; (erfundene Erzählung:) prabandhakalpanā, kathā. (Zusammenfassung:) samāhāra, saṃgraha. (Rätsel:) pravahlikā, prahelikā.
Wort für Wort ākhyāyikā Ākhyāyikā (Erzählung) upalabdhārthā mit erfahrenem Inhalt prabandhakalpanā kathā Kathā = erfundene Erzählung samāhāraḥ saṃgrahaḥ Zusammenfassung prahelikā Rätsel samasyā tu samāsārthā smṛtistu dharmasaṃhitā / ākhyāhve cābhidhānañca vārtā vṛttānta īritaḥ //
samasyā ist (ein Vers) mit zu ergänzendem Sinn; smṛti ist das Gesetzbuch (dharmasaṃhitā). (Name:) ākhyā, āhvā, abhidhāna. vārtā heißt vṛttānta (Nachricht).
Wort für Wort samasyā zu ergänzende Versaufgabe smṛtiḥ dharmasaṃhitā Smṛti = Gesetzbuch ākhyā āhvā abhidhānam Name vārtā Kunde, Nachricht vṛttāntaḥ Begebenheit, Bericht hūtirākāraṇāhvānamupanyāsastu vāṅmukhaṃ / vivādo vyavahāraḥ syāt prativākyottare same //
(Ruf:) hūti, ākāraṇā, āhvāna. upanyāsa ist die Eröffnung der Rede (vāṅmukha). vivāda ist Rechtsstreit (vyavahāra). prativākya und uttara (Erwiderung) sind gleichbedeutend.
Wort für Wort hūtiḥ āhvānam Ruf upanyāsaḥ vāṅmukham Redeeinleitung vivādaḥ vyavahāraḥ Rechtsstreit prativākya-uttare Erwiderung same gleichbedeutend upoddhāta udāhāro hy artha mithyābhisaṃśanam / abhiśāpo yaśaḥ kīrtiḥ praśnaḥ pṛcchānuyogakaḥ //
upodghāta ist die Anführung eines Beispiels (udāhāra); falsche Beschuldigung (mithyābhiśaṃsana) heißt abhiśāpa. (Ruhm:) yaśas, kīrti. (Frage:) praśna, pṛcchā, anuyoga.
Wort für Wort upodghātaḥ udāhāraḥ Einleitung durch Beispiel mithyā-abhiśaṃsanam falsche Beschuldigung abhiśāpaḥ Verleumdung, Fluch yaśaḥ kīrtiḥ Ruhm praśnaḥ pṛcchā anuyogaḥ Frage hy artha ist unklar (Füllwort oder verderbt).
āmreḍitaṃ dvistriruktaṃ kutsāninde ca garhaṇe / syādābhāṣaṇamālāpaḥ pralāpo 'narthakaṃ vacaḥ //
āmreḍita ist das zwei- oder dreimal Gesagte. (Tadel:) kutsā, nindā, garhaṇa. ābhāṣaṇa ist Anrede (ālāpa); pralāpa ist sinnlose Rede.
Wort für Wort āmreḍitam Wiederholtes dvis-triḥ-uktam zwei-, dreimal gesagt kutsā nindā garhaṇam Tadel ābhāṣaṇam ālāpaḥ Anrede pralāpaḥ anarthakam vacaḥ sinnloses Gerede anulāpo muhurbhāṣā volāpaḥ paridevanaṃ / vipralāpo virodhoktiḥ saṃlāpo bhāṣaṇaṃ mithaḥ //
anulāpa ist wiederholtes Reden. (Klage:) vilāpa, paridevana. vipralāpa ist widersprüchliche Rede; saṃlāpa ist gegenseitiges Gespräch.
Wort für Wort anulāpaḥ muhuḥ bhāṣā wiederholtes Reden vilāpaḥ paridevanam Klage vipralāpaḥ virodhoktiḥ widersprüchliche Rede saṃlāpaḥ Gespräch mithaḥ gegenseitig volāpaḥ ist verschrieben für vilāpaḥ.
supralāpaḥ suvacanamapalāpastu nihnavaḥ / uṣatī vāgakalyāṇī saṅgataṃ hṛdayaṅgamaṃ //
supralāpa ist schöne Rede; apalāpa ist Leugnen (nihnava). ruśatī ist eine unheilvolle Rede; saṅgata ist (eine Rede), die zu Herzen geht.
Wort für Wort supralāpaḥ suvacanam schöne Rede apalāpaḥ nihnavaḥ Leugnen ruśatī vāk akalyāṇī unheilvolle Rede saṅgatam treffend hṛdayaṅgamam zu Herzen gehend uṣatī ist verderbt aus ruśatī.
atyarthamadhuraṃ sāntvamabaddhaṃ syādanarthakaṃ / niṣṭhurāślīlaparuṣaṃ grāmyaṃ vai sunṛtaṃ priye //
sāntva ist überaus süße (Rede); abaddha ist sinnlose (Rede); niṣṭhura, aślīla, paruṣa und grāmya bezeichnen harte, anstößige, grobe und bäurische (Rede) [?]; sūnṛta ist freundliche (und wahre) (Rede).
Wort für Wort atyartha-madhuram sāntvam sāntva: überaus süße Rede abaddham anarthakam abaddha: sinnlos niṣṭhura-aślīla-paruṣam hart, anstößig, grob grāmyam bäurisch sūnṛtam priye sūnṛta: freundliche Rede sunṛtaṃ für sūnṛtam. Die Zuordnung von niṣṭhura/paruṣa (hart, grob) und aślīla/grāmya (anstößig, bäurisch) ist im gedrängten Text nicht eindeutig.
satyaṃ tathyamṛtaṃ samyaṅnādanisvānanisvanāḥ / āravārāvasaṃrāvavirāvā atha marmaraḥ //
(Wahr:) satya, tathya, ṛta, samyak. (Laut, Schall:) nāda, nisvāna, nisvana, ārava, ārāva, saṃrāva, virāva. Ferner (heißt) marmara –
Wort für Wort satyam tathyam ṛtam samyak wahr nāda-nisvāna-nisvanāḥ Laut, Schall ārava-ārāva-saṃrāva-virāvāḥ Laut, Geschrei atha marmaraḥ ferner marmara (Rauschen) svanite vastraparṇānāṃ bhūṣaṇānāntu śiñjitaṃ / vīṇāyā nikvaṇaḥ kvāṇaḥ tiraścāṃ vāśitaṃ rutaṃ //
– das Rauschen von Kleidern und Blättern; das Klingeln von Schmuck heißt śiñjita; der Klang der Laute nikvaṇa und kvāṇa; der Laut der Tiere vāśita und ruta.
Wort für Wort svanite vastra-parṇānām beim Rauschen von Kleidern und Blättern bhūṣaṇānām śiñjitam Klingeln des Schmucks vīṇāyāḥ nikvaṇaḥ kvāṇaḥ Klang der Laute tiraścām vāśitam rutam Laut der Tiere kolāhalaḥ kalakalo gītaṃ gānamime same / strī pratiśrut pratidhvāne tantrīkaṇṭhānnisādakaḥ //
(Lärm:) kolāhala, kalakala. gīta und gāna (Gesang) – diese sind gleichbedeutend. pratiśrut (weiblich) steht für das Echo (pratidhvāna). Von Saite und Kehle (gehen die Töne aus, beginnend mit) niṣāda.
Wort für Wort kolāhalaḥ kalakalaḥ Lärm, Getöse gītam gānam ime same Gesang – gleichbedeutend strī pratiśrut pratidhvāne pratiśrut (f.) = Echo tantrī-kaṇṭhāt von Saite und Kehle niṣādakaḥ niṣāda (Ton) nisādakaḥ für niṣādakaḥ; gemeint ist verkürzt die Reihe der sieben Töne (niṣāda usw.).
kākalī tu kale sūkṣme dhvanau tu madhurāsphuṭe / kalo mantrastu gambhīre tāro 'tyuccaistrayastriṣu //
kākalī ist ein leiser, feiner Ton; ein süßer, undeutlicher Ton aber heißt kala; ein tiefer mandra, ein sehr hoher tāra – diese drei (Wörter) in drei Geschlechtern.
Wort für Wort kākalī kale sūkṣme kākalī: leiser, feiner Ton dhvanau madhura-asphuṭe kalaḥ kala: süßer, undeutlicher Ton mandraḥ gambhīre mandra: tief tāraḥ atyuccaiḥ tāra: sehr hoch trayaḥ triṣu drei, in drei Geschlechtern mantraḥ ist verschrieben für mandraḥ.
samanvitalayastvekatālo vīṇā tu vallakī / vipañcī sā tu tantrībhiḥ saptabhiḥ parivādinī //
ekatāla ist (Musik) mit übereinstimmendem Tempo (laya). (Laute:) vīṇā, vallakī, vipañcī; die mit sieben Saiten aber heißt parivādinī.
Wort für Wort samanvita-layaḥ ekatālaḥ ekatāla: gleichmäßiges Tempo vīṇā vallakī vipañcī Laute tantrībhiḥ saptabhiḥ mit sieben Saiten parivādinī siebensaitige Laute tataṃ vīṇādikaṃ vādyamānaddhaṃ murajādikaṃ / vaṃśyādikantu śuṣiraṃ kāṇsyatālādikaṃ ghanaṃ //
tata ist ein Instrument wie die Vīṇā usw. (Saiteninstrument); ānaddha eines wie die Muraja usw. (Fellinstrument); śuṣira eines wie die Flöte usw. (Blasinstrument); ghana eines wie Bronzebecken usw. (Schlaginstrument).
Wort für Wort tatam vīṇā-ādikam tata: Saiteninstrument ānaddham muraja-ādikam ānaddha: Trommel vaṃśī-ādikam śuṣiram śuṣira: Blasinstrument kāṃsyatāla-ādikam ghanam ghana: Becken, Idiophon caturvidhamidaṃ vādyaṃ vāditrātodyanāmakaṃ / mṛdaṅgā murajā bhedāstvaṅkyāliṅgyo 'rdhakāstrayaḥ //
Diese Musik (vādya) ist vierfach und heißt (auch) vāditra und ātodya. (Trommel:) mṛdaṅga, muraja; ihre Arten sind aṅkya, āliṅgya und ūrdhvaka – drei.
Wort für Wort caturvidham vādyam vierfache Musik vāditra-ātodya-nāmakam vāditra und ātodya genannt mṛdaṅgāḥ murajāḥ Trommeln bhedāḥ aṅkya-āliṅgya-ūrdhvakāḥ Arten: aṅkya, āliṅgya, ūrdhvaka 'rdhakāḥ wohl für ūrdhvakāḥ.
syādyaśaḥpaṭaho ṭakkā bheryāmānakadundubhiḥ / ānakaḥ paṭaho bhedā jharjharīḍiṇḍimādayaḥ //
yaśaḥpaṭaha ist die ḍhakkā. Für bherī (Kesselpauke) (stehen) ānaka und dundubhi; ānaka (heißt auch) paṭaha; (weitere) Arten sind jharjharī, ḍiṇḍima usw.
Wort für Wort yaśaḥ-paṭahaḥ ḍhakkā Ruhmestrommel, ḍhakkā bheryām ānaka-dundubhiḥ für bherī: ānaka, dundubhi ānakaḥ paṭahaḥ ānaka = paṭaha bhedāḥ jharjharī-ḍiṇḍima-ādayaḥ Arten: jharjharī, ḍiṇḍima usw. ṭakkā für ḍhakkā; bheryām ānakadundubhiḥ vermutlich für bheryām ānaka-dundubhī.
mardalaḥ paṇavastulyau kriyāmānantu tālakaḥ / layaḥ sāmyaṃ tāṇḍavantu nāṭyaṃ lāsyañca nartanaṃ //
mardala und paṇava (Trommeln) sind gleichbedeutend. tāla ist das Zeitmaß der Handlung (des Spiels); laya ist das Gleichmaß. (Tanz:) tāṇḍava, nāṭya, lāsya, nartana.
Wort für Wort mardalaḥ paṇavaḥ tulyau mardala und paṇava gleich kriyā-mānam tālakaḥ tāla: Zeitmaß layaḥ sāmyam laya: Gleichmaß tāṇḍavam nāṭyam lāsyam nartanam Tanz tauryatrikaṃ nṛtyagītavādyaṃ nāṭyamidaṃ trayam / rājā bhaṭṭārako devaḥ sābhiṣekā ca devyapi //
tauryatrika ist Tanz, Gesang und Instrumentalmusik – diese Dreiheit (heißt auch) nāṭya. Der König (heißt im Schauspiel) bhaṭṭāraka und deva, die gesalbte (Königin) devī.
Wort für Wort tauryatrikam Dreiheit der Bühnenkünste nṛtya-gīta-vādyam Tanz, Gesang, Musik rājā bhaṭṭārakaḥ devaḥ König: bhaṭṭāraka, deva sa-abhiṣekā devī die gesalbte (Königin): devī śṛṅgāravīrakaruṇādbhutahāsyabhayānakāḥ / vībhatsaraudre ca rasāḥ śṛṅgāraḥ śucirujjvalaḥ //
Die Rasas (Grundstimmungen) sind: śṛṅgāra (das Erotische), vīra (das Heldische), karuṇa (das Mitleidvolle), adbhuta (das Wunderbare), hāsya (das Komische), bhayānaka (das Schreckliche), bībhatsa (das Ekelhafte) und raudra (das Grimmige). (Das Erotische:) śṛṅgāra, śuci, ujjvala.
Wort für Wort śṛṅgāra-vīra-karuṇa erotisch, heldisch, mitleidvoll adbhuta-hāsya-bhayānakāḥ wunderbar, komisch, schrecklich bībhatsa-raudre ekelhaft, grimmig rasāḥ Grundstimmungen śṛṅgāraḥ śuciḥ ujjvalaḥ das Erotische vībhatsa für bībhatsa.
utsāhavardhano vīraḥ kāruṇyaṃ karuṇā ghṛṇā / kṛpā dayā cānukampāpyanukrośo 'pyatho hasaḥ //
Der die Tatkraft steigernde (Rasa) ist vīra. (Mitleid:) kāruṇya, karuṇā, ghṛṇā, kṛpā, dayā, anukampā und anukrośa. Ferner (Lachen:) hasa,
Wort für Wort utsāha-vardhanaḥ vīraḥ vīra: tatkraftsteigernd kāruṇyam karuṇā ghṛṇā Mitleid kṛpā dayā anukampā Mitleid, Erbarmen anukrośaḥ Mitgefühl atho hasaḥ ferner hasa (Lachen) hāso hāsyañca vībhatsaṃ vikṛtaṃ triṣvidaṃ dvayaṃ / vismayo 'dbhutamāś caryaṃ citramapyatha bhairavaṃ //
hāsa und hāsya. bībhatsa und vikṛta (ekelhaft) – diese beiden in drei Geschlechtern. (Staunen:) vismaya; (wunderbar:) adbhuta, āścarya, citra. Ferner (schrecklich:) bhairava,
Wort für Wort hāsaḥ hāsyam Lachen bībhatsam vikṛtam ekelhaft triṣu idam dvayam diese zwei in drei Geschlechtern vismayaḥ Staunen adbhutam āścaryam citram wunderbar bhairavam schrecklich vībhatsaṃ für bībhatsam; āś caryaṃ ist āścaryam.
dāruṇaṃ bhīṣaṇaṃ bhīṣmaṃ ghoraṃ bhīmaṃ bhayānakaṃ / bhayaṅkaraṃ pratibhayaṃ raudrantūgramamī triṣu //
dāruṇa, bhīṣaṇa, bhīṣma, ghora, bhīma, bhayānaka, bhayaṅkara, pratibhaya; raudra aber (heißt) ugra (grimmig) – diese (stehen) in drei Geschlechtern,
Wort für Wort dāruṇam bhīṣaṇam bhīṣmam schrecklich ghoram bhīmam bhayānakam furchtbar bhayaṅkaram pratibhayam furchterregend raudram ugram grimmig amī triṣu diese in drei Geschlechtern caturdaśa daratrāsau bhītirbhīḥ sādhvasambhayaṃ / vikāro mānaso bhāvo 'nubhāvo bhāvabodhanaḥ //
(es sind) vierzehn. (Furcht:) dara, trāsa, bhīti, bhī, sādhvasa, bhaya. Eine Veränderung im Geist heißt bhāva; anubhāva ist das, was den Bhāva erkennen lässt.
Wort für Wort caturdaśa vierzehn dara-trāsau bhītiḥ bhīḥ Furcht, Schrecken sādhvasam bhayam Furcht vikāraḥ mānasaḥ bhāvaḥ bhāva: seelische Veränderung anubhāvaḥ bhāva-bodhanaḥ anubhāva: Ausdruck des Bhāva caturdaśa gehört zu V. 67b: die vierzehn Adjektive von adbhuta bis ugra sind dreigeschlechtig. dara wohl für daras.
garvo 'bhimāno 'haṅkāro mānaścittasamunnatiḥ / anādaraḥ paribhavaḥ paribhāvastiraskriyā //
(Stolz:) garva, abhimāna, ahaṅkāra, māna, cittasamunnati („Erhebung des Geistes“). (Missachtung:) anādara, paribhava, paribhāva, tiraskriyā.
Wort für Wort garvaḥ abhimānaḥ ahaṅkāraḥ Stolz, Hochmut mānaḥ citta-samunnatiḥ Stolz, Selbsterhebung anādaraḥ paribhavaḥ Missachtung paribhāvaḥ tiraskriyā Geringschätzung vrīḍā lajjā trapā hrīḥ syādabhidhyānaṃ dhane spṛhā / kautūhalaṃ kautukañca kutukañca kutūhalaṃ //
(Scham:) vrīḍā, lajjā, trapā, hrī. abhidhyāna ist Verlangen nach Besitz. (Neugier:) kautūhala, kautuka, kutuka, kutūhala.
Wort für Wort vrīḍā lajjā trapā hrīḥ Scham abhidhyānam Begehren dhane spṛhā Verlangen nach Besitz kautūhalam kautukam Neugier kutukam kutūhalam Neugier stroṇāṃ vilāsavivvokavibhramā lalitantathā / helā līletyamī hāvāḥ kriyāḥ śṛṅgārabhāvajāḥ //
Die (Gebärden) der Frauen – vilāsa, bibboka, vibhrama, lalita, helā und līlā – diese heißen hāva: aus erotischer Stimmung entspringende Handlungen.
Wort für Wort strīṇām der Frauen vilāsa-bibboka-vibhramāḥ anmutige Gebärden lalitam helā līlā Anmut, Tändeln, Spiel hāvāḥ hāvas, Liebesgebärden śṛṅgāra-bhāva-jāḥ kriyāḥ aus erotischer Stimmung entstandene Handlungen stroṇāṃ für strīṇām; vivvoka für bibboka.
dravakeliparīhāsāḥ krīḍā līlā ca kūrdanaṃ / syādāchuritakaṃ hāsaḥ sotprāsaḥ samanāksmitaṃ //
(Spiel, Scherz:) drava, keli, parīhāsa, krīḍā, līlā, kūrdana. ācchuritaka ist ein spöttisches Lachen (sotprāsa hāsa); ein leises (Lachen) heißt smita.
Wort für Wort drava-keli-parīhāsāḥ Scherz, Spiel krīḍā līlā kūrdanam Spiel ācchuritakam spöttisches Lachen hāsaḥ sa-utprāsaḥ höhnisches Lachen manāk smitam leises Lächeln āchuritakaṃ für ācchuritakam; samanāksmitaṃ = sa manāk smitam.
adhobhuvanapātālaṃ chidraṃ śvabhraṃ vapā śuṣiḥ / gartāvaṭau bhuvi śvebhre tamiśrantimiraṃ tamaḥ //
(Unterwelt:) adhobhuvana, pātāla. (Loch:) chidra, śvabhra, vapā, śuṣi. garta und avaṭa sind Löcher in der Erde. (Finsternis:) tamisra, timira, tamas.
Wort für Wort adhobhuvana-pātālam Unterwelt chidram śvabhram vapā śuṣiḥ Loch, Höhlung garta-avaṭau bhuvi śvabhre garta, avaṭa: Erdloch tamisram timiram tamaḥ Finsternis śvebhre für śvabhre; tamiśram für tamisram.
sarpaḥ pṛdākurbhujago dandaśūko vileśayaḥ / viṣaṃ kṣveḍaś ca garalaṃ nirayo durgatiḥ striyāṃ //
(Schlange:) sarpa, pṛdāku, bhujaga, dandaśūka, bileśaya. (Gift:) viṣa, kṣveḍa, garala. (Hölle:) niraya, durgati (weiblich).
Wort für Wort sarpaḥ pṛdākuḥ bhujagaḥ Schlange dandaśūkaḥ bileśayaḥ Beißer, Höhlenbewohner (Schlange) viṣam kṣveḍaḥ garalam Gift nirayaḥ durgatiḥ striyām Hölle, durgati (f.) vileśaya für bileśaya.
payaḥ kīlālamamṛtamudakaṃ bhuvanaṃ vanaṃ / bhaṅgastaraṅga ūrmirvā kallolollolakau ca tau //
(Wasser:) payas, kīlāla, amṛta, udaka, bhuvana, vana. (Welle:) bhaṅga, taraṅga oder ūrmi; auch kallola und ullolaka bezeichnen diese [Anm.: große Wellen].
Wort für Wort payaḥ kīlālam amṛtam Wasser udakam bhuvanam vanam Wasser bhaṅgaḥ taraṅgaḥ ūrmiḥ Welle kallola-ullolakau Wogen pṛṣantivindupṛṣatāḥ kūlaṃ rodhaś ca tīrakaṃ / toyotthitaṃ tat pulinaṃ jambālaṃ paṅkakardamau //
(Tropfen:) pṛṣat, bindu, pṛṣata. (Ufer:) kūla, rodhas, tīra. Das aus dem Wasser Aufgetauchte heißt pulina (Sandbank). (Schlamm:) jambāla, paṅka, kardama.
Wort für Wort pṛṣat-bindu-pṛṣatāḥ Tropfen kūlam rodhaḥ tīrakam Ufer toya-utthitam pulinam Sandbank jambālam paṅka-kardamau Schlamm pṛṣanti ist wohl als pṛṣant-/pṛṣat- zu fassen.
jalocchāsāḥ parīvāhāḥ kūpakāstu vidārakāḥ / ātārastarapaṇyaṃ syāddroṇī kāṣṭhāmbuvāhinī //
jalocchvāsa (Überlaufstellen) sind parīvāha; kūpaka (kleine Brunnen, im Flussbett gegrabene Wasserlöcher) heißen vidāraka. ātāra ist das Fährgeld (tarapaṇya); droṇī ist ein hölzernes Wasserfahrzeug bzw. Schöpfgefäß.
Wort für Wort jala-ucchvāsāḥ parīvāhāḥ Überläufe kūpakāḥ vidārakāḥ Wasserlöcher ātāraḥ tara-paṇyam Fährgeld droṇī kāṣṭha-ambu-vāhinī hölzerner Wasserträger jalocchāsāḥ für jalocchvāsāḥ; droṇī (kāṣṭhāmbuvāhinī) kann Holztrog oder Einbaum bedeuten.
kaluṣaścāvilo 'cchastu prasanno 'tha gabhīrakaṃ / agādhaṃ dāsakaivartau śambūkā jalaśuktayaḥ //
(Trüb:) kaluṣa, āvila; (klar:) accha, prasanna. Ferner (tief:) gabhīra, agādha. (Fischer:) dāsa, kaivarta. śambūka sind Wassermuscheln.
Wort für Wort kaluṣaḥ āvilaḥ trüb acchaḥ prasannaḥ klar gabhīrakam agādham tief dāsa-kaivartau Fischer śambūkāḥ jala-śuktayaḥ Wassermuscheln saugandhikantu kahlāraṃ nīlamindīvaraṃ kajaṃ / syādutpalaṃ kuvalayaṃ site kumudakairave //
saugandhika aber ist die kahlāra (weiße, duftende Wasserlilie); die blaue (Seerose) heißt indīvara [und] kaja [?]; (Seerose:) utpala, kuvalaya; die weiße (Nachtseerose) kumuda und kairava.
Wort für Wort saugandhikam kahlāram duftende weiße Wasserlilie nīlam indīvaram blaue Seerose utpalam kuvalayam Seerose site kumuda-kairave weiße Nachtseerose kajaṃ ist unklar (vielleicht verderbt für ca).
śālūkameṣāṃ kandaḥ syāt padmaṃ tāmarasaṅkajaṃ / nīlotpalaṃ kuvalayaṃ raktaṃ kokanadaṃ smṛtam //
Deren Wurzelknolle heißt śālūka. (Lotus:) padma, tāmarasa, paṅkaja. Der blaue (Lotus) heißt nīlotpala, kuvalaya; der rote wird kokanada genannt.
Wort für Wort śālūkam Lotusknolle eṣām kandaḥ deren Knolle padmam tāmarasam paṅkajam Lotus nīlotpalam blauer Lotus raktam kokanadam roter Lotus tāmarasaṅkajaṃ = tāmarasaṃ paṅkajam (Sandhi-Fehler).
karahāṭaḥ śiphā kandaṃ kiñjalkaḥ keśaro 'striyāṃ / khaniḥ striyāmākaraḥ syāt pādāḥ pratyantaparvatāḥ //
(Lotuswurzelstock, Faserwurzel:) karahāṭa, śiphā, kanda. kiñjalka ist der Staubfaden, (auch) keśara (nicht weiblich). (Fundgrube:) khani (weiblich), ākara. pāda sind die Randberge (Vorberge).
Wort für Wort karahāṭaḥ śiphā Wurzelstock, Faserwurzel kiñjalkaḥ keśaraḥ Staubfaden khaniḥ striyām ākaraḥ Fundgrube, Mine pādāḥ Vorberge pratyantaparvatāḥ Randberge upatyakādrerāsannā bhūmirūrdhvamadhityakā / svargapātālavargādyā uktā nānārthakān śṛṇu //
Das Land nahe am Berg heißt upatyakā, das obere (Land) adhityakā. Die Abschnitte (varga) über Himmel, Unterwelt usw. sind gesagt; höre (nun) die mehrdeutigen Wörter.
Wort für Wort upatyakā Land am Bergfuß adreḥ āsannā bhūmiḥ Land nahe am Berg ūrdhvam adhityakā oben: Hochebene svarga-pātāla-vargāḥ Abschnitte über Himmel und Unterwelt nānārthakān śṛṇu höre die Mehrdeutigen
Interaktive Leseansicht des ganzen Werks
← Kapitel 358 Kapitel 360 →